De Gorgo's: Stheno, Euryale en Medusa

De Gorgo's waren drie monsterlijke zusters die behoorden tot de meest angstaanjagende wezens in de gehele Griekse mythologie. Hun blote uiterlijk was dodelijk: iedereen die rechtstreeks in de ogen van een Gorgo keek, werd onmiddellijk in steen veranderd. Zij woonden aan de verre westelijke rand van de bekende wereld, in een gebied van duisternis voorbij de stroom van Oceanus, en hun blote bestaan vertegenwoordigde de absolute grens van de beschaafde wereld, het punt voorbij welk monsters heersten en stervelingen niet durfden te gaan.

Van de drie zusters, Stheno ("de Machtige"), Euryale ("de Versprong") en Medusa ("de Bewaker"), is het Medusa die de Griekse mythologie domineert, voornamelijk door het beroemde verhaal van haar doding door de held Perseus. Maar het begrijpen van de Gorgo's als een drietal, en het waarderen van de volledige karakters van Stheno en Euryale, geeft een rijker beeld van wat deze wezens vertegenwoordigden in het antieke Griekse denken.

Volgens de Theogonia van Hesiodus (c. 700 v.Chr.) waren de Gorgo's dochters van Phorcys en Ceto, twee oer-zeegoden wier namen de grijze en angstaanjagende diepten van de oceaan oproepen. Phorcys was een god van de verborgen gevaren van de diepzee, en Ceto een godin van zeemonsters; hun verbintenis produceerde een broed van buitengewone wezens die samen de gevaarlijkste en meest afgelegen hoeken van de mythologische wereld bewonen.

De broers en zusters van de Gorgo's zijn een indrukwekkende catalogus van klassieke monsters. Hun zusters de Graeae, Deino, Enyo en Pemphredo, de "Grijze Ones", waren drie antieke heksen die één oog en één tand tussen hen deelden, levend in eeuwige schemering. Andere broers en zusters waren Ladon, de slang die de gouden appelen van de Hesperiden bewaakte; het zeemonster Scylla; en Charybdis, het dodelijke draaikolk-wezen.

Hesiodus is expliciet dat van de drie Gorgo-zusters alleen Medusa sterfelijk was. Stheno en Euryale waren onsterfelijk, een detail van enorme consequentie voor de Perseus-mythe, omdat het betekende dat Perseus na het onthoofden van Medusa alleen kon vluchten voor haar woedende zusters in plaats van ze te bestrijden.

Stheno ("de Machtige") was de oudste van de drie Gorgo-zusters en, volgens sommige antieke verslagen, de dodelijkste van alle. Apollodorus merkt op dat zij meer mannen doodde dan elk van haar zusters. Ondanks dit record verschijnt Stheno zelden met naam in overgeleverde mythen; zij is bijna altijd een achtergrondfiguur, gedefinieerd voornamelijk door haar verdriet en woede om de dood van Medusa.

Euryale ("de Versprong") was de middelste zuster, ook onsterfelijk. Evenals Stheno verschijnt zij zelden in overgeleverde teksten. Zij is misschien het best bekend door een detail bewaard in sommige antieke verslagen: toen Perseus Medusa doodde, schreeuwde Euryale in doodsnood met een doordringende jammerklaacht die zo verschrikkelijk was dat Athena de eerste aulos, de dubbele fluit, zou hebben uitgevonden om het rouwen van de zusters na te bootsen en te memoreren. Deze traditie maakt Euryale een onverwachte figuur van pathos en zelfs artistieke betekenis.

In de vroegste archaïsche Griekse kunst (c. 700-600 v.Chr.) werd de Gorgo afgebeeld in een sterk gestileerd, frontaal gericht type: een grotesk gezicht met een breed opengesperde mond, uitstekende tong, ebers slagtanden, slangenhaar, brede starende ogen en soms gouden vleugels. In de loop der tijd, met name vanaf de klassieke periode, werd het uiterlijk van de Gorgo's steeds menselijker en zelfs mooier, een verschuiving het meest zichtbaar in afbeeldingen van Medusa.

De centrale kracht van alle drie de Gorgo's was de verstende blik: iedereen die rechtstreeks in het gezicht van een Gorgo keek, werd onmiddellijk en permanent in steen veranderd. Dit was geen bewust vermogen dat zij konden activeren of onderdrukken, maar een intrinsieke eigenschap van hun aard. Het bloed van Medusa alleen bezat een aanvullende dualiteit: bloed van haar linkerkant was een dodelijk vergif, terwijl bloed van haar rechterkant wonderbaarlijke genezende eigenschappen had.

Perseus en het Doden van Medusa: De bepalende mythe van de Gorgo's draait om de held Perseus en het doden van Medusa. Op een schijnbaar onmogelijke queeste gestuurd door de listige Koning Polydectes van Seriphos, ontving Perseus buitengewone goddelijke hulp: gevleugelde sandalen, de muts van Hades en een magische zak genaamd de kibisis van de nimfen van het noorden; een gebogen zwaard genaamd de harpe van Hermes; en een gepolijst bronzen schild van Athena. Het schild als spiegel gebruikend, de reflectie van Medusa bekijkend in plaats van haar gezicht rechtstreeks, naderde Perseus de slapende Gorgo en sneed haar hoofd af met één slag. Uit haar bloed sprong Pegasus, het gevleugelde paard, en Chrysaor, een reus die een gouden zwaard zwaaide, beiden kinderen van de verbintenis van Medusa met Poseidon.

Het Gorgoneion en het Aegis van Athena: Na zijn reis naar huis presenteerde Perseus het afgehakte hoofd aan Athena. De godin monteerde het Gorgoneion in het centrum van haar aegis (haar goddelijk schild of borstplaat), waar het vijanden in de strijd bleef verstenen. Het gedode monster werd aldus getransformeerd in het krachtigste embleem van goddelijke bescherming in de Griekse wereld.

De Gorgo's bezetten een unieke symbolische positie in de Griekse mythologie als wezens van pure, absolute drempelterreur. De verstende blik is geïnterpreteerd als een metafoor voor de verlammende kracht van overweldigende angst en de ontmoeting met wat volledig buiten menselijk begrip of controle ligt.

Het Gorgoneion, het losgerukte beeld van een Gorgo-gezicht, met name dat van Medusa, werd een van de meest wijdverspreide apotropaïsche symbolen van de antieke wereld. Weergegeven op tempelfronton, stadspoorten, wapenrustingen, schilden, munten, amuletten en huishoudelijk aardewerk, werd het gezicht van de Gorgo gebruikt om boze krachten te verjagen door hen te ontmoeten met een gelijke en tegengestelde terreur.

De methode van Perseus om Medusa te verslaan, een spiegelschildgebruikend om te zien zonder gezien te worden, naderend indirect, toeslaand terwijl zij sliep, is gelezen als een parabel over de kracht van vakmanschap en intelligentie over brute, verlammende kracht.

De Gorgo's behoren tot de vroegste en meest hardnekkig afgebeelde figuren in de antieke Griekse kunst. Een van de oudste en indrukwekkendste overgebleven afbeeldingen is de massieve stenen Gorgo in het centrum van het westelijke fronton van de Tempel van Artemis in Kerkyra (c. 580 v.Chr.). Het Gorgoneion werd een vast onderdeel van decoratieve en militaire kunst door de Grieks-Romeinse wereld heen.

In de moderne cultuur verschijnen de Gorgo's in Rick Riordan's Percy Jackson-reeks, in films en in de blijvende bedrijfsbeeldtaal van Versace, wiens logo het Gorgo-gezicht is.