De Odyssee: Odysseus en de Tienjarige Thuisreis

De Odyssee is een van de oudste en meest gevierde werken van de westerse literatuur, toegeschreven aan de antieke Griekse dichter Homerus en samengesteld rond de 8e eeuw v.Chr. Het vertelt het verhaal van Odysseus (Ulixes in het Latijn), de listige koning van Ithaca, en zijn buitengewone tienjarige thuisreis na de val van Troje.

Ver meer dan een eenvoudig avonturenverhaal is de Odyssee een diepgaande meditatie over de menselijke conditie: over het uithouden tegenover tegenspoed, de verleidelijke kracht van bekoring, de betekenis van thuis en identiteit, en de band tussen sterfelijke helden en de goden die hun lot bepalen. De vierentwintig boeken bevatten sommige van de meest iconische episodes in de wereldmythologie: het verblinden van de Cycloop, de tovenares Circe, de Sirenen, de afdaling naar de Onderwereld, en de terugkeer van een held vermom als bedelaar in zijn eigen huis.

De Odyssee blijft vandaag even boeiend en emotioneel resonerend als toen zij voor het eerst werd gezongen voor publiek in antiek Griekenland: een getuigenis van de duurzame kracht van haar centrale vraag, wat betekent het om de weg naar huis te vinden?

De Odyssee begint in de nasleep van de Trojaanse Oorlog. Odysseus, hoewel tegenzin om zijn vrouw Penelope en zijn zoontje Telemachus te verlaten, werd overgehaald deel te nemen aan de Griekse expeditie tegen Troje. Het was Odysseus die het beroemde Trojaanse Paard bedacht, de holle houten constructie vol Griekse soldaten die leidde tot de definitieve inname van Troje.

De directe oorzaak van het lijden van Odysseus was het verblinden van Polyphemus, de Cycloop. Toen Odysseus en zijn mannen gevangen zaten in de grot van Polyphemus, verblindde Odysseus de reus om te ontsnappen, maar noemde roekeloos zijn werkelijke naam terwijl zij wegvoeren, waardoor de Cycloop zijn vader, de zeegod Poseidon, kon aanroepen om Odysseus te vervloeken. Poseidon verhoorde het gebed van zijn zoon, belovend ervoor te zorgen dat Odysseus laat, alleen en aan boord van een vreemds schip thuiskwam, met al zijn metgezellen verloren en verdriet hem thuis wachtend.

Ondertussen werkte de godin Athena, de goddelijke beschermster van Odysseus die zijn intelligentie en vindingrijkheid bewonderde, onvermoeibaar om hem te beschermen en zijn terugkeer te bewerkstelligen. De spanning tussen de haat van Poseidon en de gunst van Athena definieert een groot deel van het goddelijke drama van het epos.

De Vertrek van Calypso's Eiland. Op Ogygia heeft de nimf Calypso Odysseus zeven jaar als haar minnaar vastgehouden, hem onsterfelijkheid aanbiedend als hij blijft. Maar Odysseus verlangt naar huis, vrouw en het sterfelijke leven. Wanneer de goden Calypso bevelen hem vrij te laten, bouwt Odysseus een vlot. Poseidon, terugkerend uit Ethiopië, ziet hem en ontketent een storm die het vlot verwoest. Odysseus spoelt aan op het eiland Scheria, thuis van de Phaeaciërs.

Bij de Phaeaciërs. Odysseus wordt gevonden door de prinses Nausicaa en verwelkomd in het paleis van koning Alcinous. Op een banket in zijn eer vertelt Odysseus zijn avonturen in een lange mondelinge terugblik van vier boeken, een van de grote vertelkunstgrepen van de antieke literatuur.

De Cycloop Polyphemus. Op het eiland van de Cyclopen leidt Odysseus een verkenningsgroep naar de grot van Polyphemus. De reus houdt hen gevangen en eet twee mannen per maaltijd. Odysseus bedenkt een ontsnapping: hij maakt de Cycloop dronken met sterke wijn, vertelt hem dat zijn naam ''Niemand'' is, en drijft een aangescherpte, vuurgeharde paal in het slapende oog van de reus. Wanneer Polyphemus gilt en zijn buren vragen wie hem pijn deed, kan hij alleen ''Niemand!'' roepen. Odysseus en zijn mannen ontsnappen verborgen onder de schapen. Maar als zij wegvaren, schreeuwt Odysseus zijn werkelijke naam in triomf, en Polyphemus smeekt Poseidon hem te vervloeken.

Aeolus, de Laestrygoniërs en Circe. De windgod Aeolus geeft Odysseus een zak met alle tegenwinden, slechts een gunstige bries naar Ithaca overlatend. Binnen zicht van zijn thuis opent de nieuwsgierige bemanning de zak terwijl Odysseus slaapt, de winden vrijlatend en hen terug naar Aeolus drijvend, die nu weigert te helpen. Op het land van de Laestrygoniërs, reuzen die rotsblokken van kliffen gooien, worden elf van de twaalf schepen vernietigd. Alleen het schip van Odysseus overleeft. Ze landen op Aeaea, thuis van de toveres Circe, die een verkenningsgroep in zwijnen transformeert. Beschermd door het magische kruid moly van Hermes, confronteert Odysseus Circe, dwingt haar de spreuk te keren, en wordt haar minnaar. Zijn bemanning verblijft een jaar op Aeaea voor Circe hen instrueert dat zij eerst de Onderwereld moeten bezoeken.

De Afdaling naar de Onderwereld (Nekyia). Op de rand van de wereld voert Odysseus offers uit om de doden op te roepen. Hij spreekt met de profeet Tiresias, die de resterende beproevingen voorspelt en hem waarschuwt het vee van Helios op het eiland Thrinacia niet te beschadigen. Odysseus ontmoet ook de schade van zijn gestorven moeder, de grote held Achilles (die zegt dat hij liever een slaaf op aarde zou zijn dan koning onder de doden), en de schade van Agamemnon (die hem waarschuwt voor verraad thuis).

De Sirenen, Scylla en Charybdis. Voorgewaarschuwd door Circe laat Odysseus zijn bemanning de oren stoppen met bijenwas zodat zij het dodelijke lied van de Sirenen niet kunnen horen. Odysseus zelf is aan de mast vastgebonden zodat hij het lied kan horen zonder erop te kunnen handelen. De schepen varen dan door de zeestraat bewacht door Scylla, een zesvoppig monster, aan de ene kant en de dodelijke maalstroom Charybdis aan de andere. Odysseus stuurt dicht bij Scylla, zes mannen verliezend maar het schip reddend van Charybdis.

Het Vee van Helios. Ondanks de waarschuwing van Tiresias drijft honger de bemanning tot landen op Thrinacia. Odysseus slaapt, en zijn mannen slachten wat van het heilige vee van de zonnegod Helios. Zeus stuurt een bliksemschicht die het schip na vertrek vernietigt. Alle bemanningsleden verdrinken. Alleen Odysseus overleeft, drijvend op wrakstukken terug naar Calypso's eiland, waar zeven meer jaren verstrijken.

De Terugkeer naar Ithaca. Athena ontmoet Odysseus en vermomt hem als een oude bedelaar. Hij bezoekt de trouwe zwijnenhoeder Eumaeus en wordt herenigd met Telemachus, aan wie hij zichzelf onthult. Samen plannen zij de vernietiging van de vrijers.

De Wedstrijd van de Boog en het Bloedbad. Penelope zet een wedstrijd op: zij zal trouwen met de vrijers die de grote boog van Odysseus kunnen spannen en een pijl door twaalf bijlkoppen schieten. Alle vrijers falen. De vermomde Odysseus vraagt het te mogen proberen, slaagt, en draait dan de boog op de vrijers. Met de deuren vergrendeld, alleen bewapend met de boog en een paar trouwe mannen, doodt Odysseus alle vrijers in een woedend gevecht.

Hereniging. Penelope, voorzichtig na jaren van bedrog, test Odysseus met een list over hun huwelijksbed, dat Odysseus zelf rondom een onbeweeglijke olijfboom geworteld in de aarde had gebouwd, een geheim dat alleen de twee van hen kenden. Zijn kennis van het bed overtuigt haar eindelijk dat haar man werkelijk is teruggekeerd.

Odysseus (Ulixes). Koning van Ithaca en de held van het epos. Odysseus wordt bepaald niet door fysieke dominantie maar door zijn buitengewone intelligentie, sluwheid en retorische vaardigheid; zijn bijnaam in Homerus is polytropos (''van vele wendingen'') en polymetis (''van vele raadgevingen''). Zijn reis is net zo intern en moreel als fysiek.

Penelope. Betwijfeld de tweede held van het epos. Voor twintig jaar weet zij de vrijers af te houden terwijl zij geloof houdt dat Odysseus zal terugkeren. Haar beroemde list, het grafkleed dat zij overdag weeft 's nachts uitravelen, koopt drie jaar uitstel en toont een sluwheid die de sluwheid van haar man spiegelt.

Telemachus. De zoon van Odysseus ondergaat zijn eigen pubertijdsreis. Hij begint het epos als een passieve, treurende jongen en neemt geleidelijk de autoriteit van de manheid aan.

Circe. De tovenares van Aeaea, dochter van Helios, die mannen in dieren transformeert. Zij wordt de minnaar van Odysseus en, na een jaar, zijn onschatbare gids, hem instruerend over hoe de Onderwereld, de Sirenen, Scylla en Charybdis en het vee van Helios te navigeren.

Calypso. De nimf van Ogygia die Odysseus zeven jaar als haar minnaar vasthoudt, hem onsterfelijkheid aanbiedend. Zij vertegenwoordigt de ultieme verleiding: eeuwig leven, eeuwig gemak, eeuwig plezier.

Thuiskomst en Identiteit: Het Griekse woord nostos, thuiskomst, geeft ons het moderne woord ''nostalgie,'' en het is het centrale thema van de Odyssee. Thuiskomst in het epos is niet louter fysieke terugkeer; het is een herstel van identiteit. Odysseus arriveert in Ithaca als bedelaar: zijn naam, status en erkenning kwijt. Het bedenken aan het einde is de definitieve bewijs van identiteit: alleen de echte Odysseus zou het geheim van de onbeweeglijke olijfboom kennen.

Verleiding en de Kosten van Afdwalen: De thuisreis is bezaaid met verleidingen die Odysseus' inzet om terug te keren testen: het lotus-fruit dat verlangen uitwist, Circe's eiland van genot, het dodelijke lied van de Sirenen dat kennis belooft, Calypso's aanbod van onsterfelijkheid. Het epos stelt dat het authentieke leven, met al zijn lijden, sterfelijkheid en vergankelijkheid, waard is te kiezen boven nep comfort en gemakkelijke vergetelheid.

Sluwheid boven Kracht: De Odyssee is in vele opzichten een bewust tegenwicht aan de Ilias. Waar de Ilias martiale dapperheid viert, viert de Odyssee overleving, aanpassingsvermogen en intelligentie. Odysseus is consequent minder krachtig dan zijn tegenstanders, maar hij overleeft hen allen door sluwheid.

Trouw en Getrouwheid: Het contrast tussen de trouwen en de ontrouwen loopt door elk niveau van het epos. Penelope's trouw staat tegenover de hebzucht van de vrijers; de loyaliteit van Eumaeus contrasteert met de verraderlijke dienaren. Het bloedbad is niet louter wraak, het is het herstel van de juiste orde na jaren van schending.

De Odyssee is een van de grondteksten van de westerse beschaving, die literatuur, kunst, filosofie, psychologie en populaire cultuur heeft gevormd over bijna drie millennia. Het Odysseaanse verhaal, de lange reis van de held, zijn testen en verleidingen, zijn terugkeer vermom en gewelddadige herovering van zijn thuis, is een van de bepalende verhaalachetypes in de wereldliteratuur. Van Vergilius' Aeneis tot Dante's Goddelijke Komedie tot James Joyces meesterwerk Ulysses (1922), dat de gehele Odyssee op één dag in Dublin afbeeldt, valt de schaduw van Odysseus over de westerse literaire traditie. Het woord ''odyssee'' zelf is in het dagelijks taalgebruik terechtgekomen als synoniem voor elke lange en veelbewogen reis.