Ithaca: Thuiseiland van Odysseus

Ithaca is het kleine, rotsachtige eiland in de Ionische Zee dat Homerus onsterfelijk maakte als de thuisbasis van Odysseus, de slimme, veerkrachtige koning wiens tienjarige thuisreis van de Trojaanse Oorlog het onderwerp vormt van de Odyssee, een van de fundamentele teksten van de westerse literatuur. In de geografie van de mythe is geen eiland meer geladen met het verlangen naar huis: Ithaca is niet alleen waar Odysseus woont, maar wat hij verlangt, droomt van en zich een weg terugvecht door een wereld vol monsters, godinnen en goddelijke obstructie.

Het echte Ithaca is een klein eiland van ongeveer 96 vierkante kilometer, gelegen tussen de grotere eilanden Lefkada en Kefalonia in de Ionische Zee. Het is bergachtig, dicht bebost en spectaculair mooi, een eiland waarvan het ruige terrein overeenkomt met Homerus' beschrijving van het als 'rotsachtig', 'ruw' en ongeschikt voor paarden, maar toch boven alle andere plaatsen geliefd bij de man die er was geboren.

Odysseus' beroemde antwoord aan de godin Calypso, die hem onsterfelijkheid biedt als hij bij haar blijft, vangt de mythologische betekenis van het eiland perfect: hij weet dat Calypso mooier is dan zijn sterfelijke vrouw Penelope en dat haar eiland aangenamer is dan zijn rotsachtige thuis, maar hij wil Ithaca. Het eiland wordt een symbool van de aantrekkingskracht van thuis, identiteit en verbondenheid die geen paradijs kan vervangen.

In de Griekse mythologie was Ithaca het koninkrijk van Odysseus, een van de meest gevierde helden van de Trojaanse Oorlog-cyclus. Anders dan de grote militaire helden Achilles en Ajax, wier roem rustte op hun strijdvaardigheid in de strijd, was Odysseus bekend om zijn intelligentie, sluwheid en welsprekendheid, kwaliteiten die de Grieken samenvatteten in het epitheton polytropos ('van vele wendingen' of 'veelbereisd'), het allereerste woord van de Odyssee.

De godin Athena had een bijzondere genegenheid voor Odysseus, zijn intelligentie en sluwheid verkiezend boven de brute kracht van andere helden. Haar steun was cruciaal door de gehele Odyssee. In contrast onderhield Poseidon een verwoestende wrok jegens Odysseus voor het verblinden van zijn zoon Polyphemus de Cyclops, en deze vijandschap dreef veel van het lijden van de thuisvaart.

Ithaca in de Odyssee is niet louter een decor maar een moreel centrum. Terwijl Odysseus zwerft, wordt de thuis die hij achterliet een microkosmos van wanorde: de vrijers vallen zijn paleis binnen, consumeren zijn rijkdom en dringen zijn vrouw aan een van hen als vervangend echtgenoot te kiezen. De herstel van orde in Ithaca, Odysseus' terugkeer, de slachting van de vrijers, de hereniging met Penelope, is het morele en dramatische hoogtepunt van het gehele epos.

De Odyssee begint met Ithaca in crisis. Tien jaar zijn verstreken na de val van Troje. De andere Griekse helden zijn allang thuisgekomen of gestorven, maar Odysseus blijft vermist, vastgehouden op het eiland van de nimf Calypso. In Ithaca is zijn zoon Telemachus volwassen geworden zonder vader, zijn vrouw Penelope wordt belegerd door meer dan honderd aristocratische vrijers, en zijn bejaarde vader Laertes verzorgt zijn boerderij in rouw.

De herkenningsscènes die de tweede helft van de Odyssee doorspekken, behoren tot haar meest gevierde passages: de oude hond Argos herkent zijn meester en sterft van vreugde; de voedster Eurycleia herkent Odysseus aan het litteken op zijn dij; Penelope test hem met het raadsel van het huwelijksbed (dat alleen Odysseus kon kennen, het zelf gebouwd hebbend rondom een gewortelde olijfboom); en ten slotte, tranenend, zijn zij herenigd.

Terwijl Odysseus rondtrok, was Ithaca in een soort hangende animatie gehouden door de situatie in het paleis. Meer dan honderd vrijers van de adellijke families van Ithaca en de omliggende eilanden hadden zich verzameld in de rechtbank, allen Penelope dringend om een van hen als nieuwe echtgenoot te kiezen.

Penelope's weerstand tegen de vrijers is een van de meest gevierde verhaallijnens van de Odyssee. Zij bedacht het beroemde stratagem van het lijkwade: zij vertelde de vrijers dat zij een echtgenoot zou kiezen wanneer zij klaar was met het weven van een begrafenislijkwade voor haar schoonvader Laertes. Elke dag weefde zij en elke nacht maakte zij haar werk in het geheim los, drie jaar vertraging kopend voor een van haar dienstmeisjes het plan verried. De uitdrukking 'Penelope's web' trad de taal binnen als een spreekwoordelijke uitdrukking voor een eindeloos uitgestelde taak.

Het echte eiland Ithaca (modern Grieks: Ithaki) ligt in de Ionische Zee tussen de eilanden Lefkada ten noorden en Kefalonia ten zuiden en westen. Het is een klein, langwerpig eiland van ruwweg 30 kilometer lang en variërend tussen 1 en 8 kilometer breed, met een totaal oppervlak van ongeveer 96 vierkante kilometer.

Ithaca is verdeeld in twee schiereilanden verbonden door een smalle landengte bij het dorp Aetos. Het noordelijke deel bevat de hoogste toppen, waaronder de Berg Neriton (806 m), die Homerus noemt in de Odyssee. Verschillende locaties op het eiland worden door traditie of archeologisch bewijs geïdentificeerd met Homerische sites: de Grot van de Nimfen bij de haven, de Bron van Arethusa op het zuidelijke schiereiland en de heuvel waar de trouwe zwijnenhoeder Eumaeus zijn boerderij had.