Icarus: De Jongen die te Dicht bij de Zon Vloog

De mythe van Icarus is een van de krachtigste en meest blijvende verhalen in de gehele Griekse mythologie. Het vertelt van een jonge man die, gegeven het buitengewone geschenk van vlucht door zijn uitvinder-vader Daedalus, zijn vaders zorgvuldige waarschuwingen negeerde en te dicht bij de zon steeg, waarna de was die zijn veervleugels samenhield smolt en hij neerplofte in zijn dood in de zee beneden.

Aan de oppervlakte is het verhaal een rechttoe rechtaan waarschuwingstale over de gevolgen van hubris en ongehoorzaamheid. Maar onder dat oppervlak ligt een veel rijkere mythe: een meditatie over de spanning tussen vrijheid en beheersing, over de relatie tussen de hard verworven wijsheid van een vader en de ambitie van een zoon, en over de verschrikkelijke prijs van het overschrijden van menselijke grenzen. De naam Icarus is een spreekwoord geworden in de westerse cultuur voor iedere roekeloze jacht op roem ten koste van voorzichtigheid.

Om te begrijpen waarom Icarus en zijn vader Daedalus op het eiland Kreta gevangen zaten, moet men meerdere stappen teruggaan in een van de meest verwikkelde oorzaak-en-gevolgketens van de Griekse mythologie.

Daedalus: Daedalus was de grootste vakman en uitvinder die de antieke wereld ooit had gekend: een geniale architect, beeldhouwer en ingenieur. Hij was oorspronkelijk afkomstig uit Athene, maar was gedwongen te vluchten nadat hij zijn jonge neef Perdix (of Talos) had vermoord, die hij vreesde een vaardiger vakman te worden dan hijzelf. Hij ontsnapte naar het hof van koning Minos op Kreta.

De Stier, Pasiphae en de Minotaurus: Op Kreta vond Daedalus bijval bij koning Minos, maar zijn vernuft verwikkelde hem al snel in iets monsterlijks. Poseidon had een prachtige witte stier uit de zee gestuurd als geschenk aan Minos, met de verwachting dat Minos die als tegenprestatie zou offeren. Minos, te hebzuchtig om zo'n fijn dier te verwoesten, verving hem door een inferieure stier. Razend zorgde Poseidon ervoor dat de vrouw van Minos, Pasiphae, een bovennatuurlijke begeerte voor de witte stier ontwikkelde. Het was Daedalus die de oplossing bouwde: een holle houten koe, bedekt met echte huid, waarin Pasiphae zichzelf kon verbergen. De unie van Pasiphae en de stier voortgebrachte de Minotaurus: een monsterlijk wezen met het lichaam van een man en het hoofd van een stier.

Het Labyrint en de Gevangenneming: Minos gaf Daedalus opdracht een gevangenis te ontwerpen waaruit ontsnapping onmogelijk zou zijn. Daedalus schiep het Labyrint, een enorm, kronkelend onderaards complex zo slim geconstrueerd dat zelfs zijn maker het nauwelijks kon navigeren. De Minotaurus werd erin opgesloten. Toen de held Theseus naar Kreta kwam om de Minotaurus te doden, gaf Daedalus cruciale hulp door uit te leggen hoe de held een draad kon gebruiken om te navigeren en te ontsnappen. Toen Minos ontdekte dat Daedalus het geheim van het Labyrint had verraden, sloot hij Daedalus en zijn zoon Icarus op. Minos controleerde elke haven en hield elk schip in de gaten, waardoor ontsnapping over zee onmogelijk was. Maar hij was één ding vergeten: hij kon de lucht niet aan ketenen.

Op Kreta opgesloten zonder enig middel van ontsnapping over land of zee, richtte de grote uitvinder Daedalus zijn ogen omhoog. "Minos beheerst misschien land en zee," redeneerde hij, "maar hij beheerst de lucht niet." Met de methodische geduld van een meester-vakman begon Daedalus veren te verzamelen, ze zorgvuldig te rangschikken op grootte, van de kleinste pen tot de langste vluchtveer, en ze samen te binden met draad en was. Gedurende vele geduldige dagen bouwde hij twee paar grote vleugels, gemodelleerd naar die van vogels maar ontworpen om de armen van een mens te passen.

Toen de vleugels klaar waren, bevestigde Daedalus ze aan zijn eigen armen en daarna aan die van zijn zoon. Hij sloeg zijn eigen vleugels experimenteel en ontdekte dat hij met het gemak van een zeevogel die een thermiek berijdt de lucht in kon stijgen. Toen riep hij Icarus voor zich en sprak met de ernst van een man die precies begreep hoe gevaarlijk wat zij op het punt stonden te doen werkelijk was.

"Luister goed naar mij," zei Daedalus tegen zijn zoon. "Je moet op middelhoge hoogte vliegen. Als je te laag vliegt, zal het vocht van de zee de veren verzadigen en je in de golven sleuren. Als je te hoog vliegt, zal de hitte van de zon het was dat de veren samenhoud smelten. Blijf dicht bij mij, volg mijn pad en wijk niet af van de koers die ik instel."

Icarus luisterde, of scheen dat te doen. Zij sprongen van hun gevangenis in de open lucht en de vleugels hielden. Daedalus, voorzichtig en methodisch, zette een gestage koers uit naar het noordwesten over de Egeïsche Zee, vliegend op een gemeten hoogte. Achter hem steeg Icarus op zijn eigen vleugels en voelde iets dat hij nooit eerder had gevoeld: de roes van het vliegen. Het eiland Kreta viel weg onder hen. De donkere zee glinsterde beneden. De wind zong langs zijn oren. De zon straalde boven, zo schitterend, zo onmogelijk dichtbij op deze hoogte.

Geleidelijk, zonder het echt te besluiten, begon Icarus te klimmen. De lucht was dunner en koeler daarboven, de zon was helderder, en het gevoel van vrijheid was bedwelmend. Hij klom hoger en hoger, zijn jonge armen de brede vleugels slaand, de grond onmogelijk ver beneden, de zon verblindend dichtbij boven. Hij merkte aanvankelijk niet op wanneer de veren begonnen los te raken. Hij merkte de eerste druppels was niet op die als kleine barnsteenkleurige pareltjes langs zijn gezicht vielen. Toen begonnen de veren te verstrooien, en zijn vleugels, niet langer vleugels maar slechts een handvol losse pennen in zachter worden was, ontbonden in zijn handen.

Icarus viel. Hij had de tijd om de naam van zijn vader te roepen voor de zee hem nam. Daedalus, zich omkerend bij het geluid, vond niets dan verstrooide veren drijvend op het oppervlak van de golven. Hij cirkelde, wanhopig zoekend, totdat het lichaam van zijn zoon naar het oppervlak steeg. Wenend droeg hij het lichaam naar een nabijgelegen eiland en begroef hem. De zee waar Icarus viel werd de Icarische Zee (Ikarios Pelagos) in zijn geheugen vernoemd, en het nabijgelegen eiland werd Icaria genoemd; namen die zij tot op de dag van vandaag dragen.

Daedalus vloog alleen door naar Sicilië, waar hij zijn toevlucht zocht aan het hof van koning Cocalus. Zijn vleugels droeg hij op aan de god Apollo, ze in een tempel ophangend als een offer.

Hubris en het Middenpad: De mythe van Icarus is, het meest expliciet, een les over hubris, het Griekse concept van buitensporige trots of gevaarlijke zelfoverschatting. Wat de mythe genuanceerder maakt dan een eenvoudig moraalstukje is de instructie die Daedalus geeft: vlieg noch te laag noch te hoog, maar houd het middenpad. Dit is een directe uitdrukking van het Griekse concept van sophrosyne: matiging, zelfbeheersing en praktische wijsheid. Icarus faalt niet omdat hij ambitieus was maar omdat hij de discipline verloor om te weten wanneer hij moest ophouden met ambitieus zijn.

De Grenzen van Menselijke Ambitie: Er is ook een specifiek Griekse bezorgdheid over de grenzen tussen het menselijke en het goddelijke. Mensen die te hoog klimmen, in ambitie, in trots, in macht, naderen het domein van de goden. Icarus vliegend naar de zon vliegt naar Helios, naar het goddelijke vuur. Zijn vernietiging is niet willekeurige wreedheid; het is het herstel van de kosmische orde.

De Vader-Zoonrelatie: Op een diep menselijk niveau verkent de mythe de pijnlijke dynamiek tussen de hard verworven wijsheid van een vader en het onvermogen van een jonge zoon die te absorberen. Daedalus spreekt uit bittere ervaring; hij weet beter dan wie ook wat er gebeurt wanneer brille het oordeel overstijgt. Maar kennis kan niet eenvoudigweg door te spreken worden overgedragen; zij moet worden verdiend door ervaring. Icarus, die nog geen ervaring heeft, kan de waarschuwing van zijn vader niet echt horen.

De Dubbelzijdigheid van Vernuft: Daedalus zelf belichaamt een donkerder thema: de ambivalentie van menselijk vernuft. Zijn genie heeft wonderen voortgebracht, het Labyrint, de houten koe, de vluchtvleugels, maar elke uitvinding heeft een destructief doel gediend of catastrofale onbedoelde gevolgen gehad. De vleugels zijn zijn grootste prestatie en tegelijkertijd het instrument van de dood van zijn zoon.

De meest bekende versie van de mythe van Icarus en Daedalus voor de moderne lezer komt primair van de Romeinse dichter Ovidius. In Metamorfosen Boek VIII geeft Ovidius het meest volledige overgebleven relaas van de ontsnapping uit Kreta. Zijn vertelling onderscheidt zich door de aandacht voor het verdriet van Daedalus nadat Icarus valt, en door de ironische tussenkomst van een ploegboer, een herder en een visser die omhoog kijken met verwondering naar vader en zoon die boven hen passeren, hen aanzien voor goden. Dit detail verdiept de tragedie: de wereld gaat door met haar bezigheden, volledig onbewust van het feit dat een jongen op het punt staat uit de lucht te vallen.

Het beroemdste artistieke antwoord op de mythe is het schilderij Landschap met de Val van Icarus (c. 1555) van Pieter Bruegel de Oudere, waarin de spatten benen van Icarus verdwijnen in de zee in de rechteronderhoek van het schilderij terwijl een ploegboer, herder en visser hun werk voortzetten, volledig onbewust. W.H. Audens gedicht Musée des Beaux Arts (1938), dat hierover mediteert, is een hoeksteen van de westerse cultuur geworden. De term Icarusparadox in de managementtheorie beschrijft hoe de sterke punten en strategieën die een organisatie naar succes brengen, als te ver doorgevoerd, de oorzaak van haar ondergang kunnen worden.