Arachne: De Wever Die Een Godin Durfde Uit te Dagen

De mythe van Arachne is een van de psychologisch en moreel meest complexe transformatieverhalen uit de oudheid, een verhaal dat niet tot een eenvoudige morele les kan worden teruggebracht zonder te verminken wat het zo duurzaam maakt. Op het eerste gezicht lijkt het een eenvoudig waarschuwingsverhaal over hubris: een sterfelijke wever pocht dat zij beter is dan de godin Athena, daagt haar uit voor een wedstrijd en wordt als straf in een spin getransformeerd. Trots, goddelijke vergelding, les geleerd.

Maar Ovidius' versie, de meest uitgebreide en invloedrijke, is veel subversiever dan die samenvatting doet vermoeden. Arachne's weefwerk in de wedstrijd is niet slechts goed; in Ovidius' vertelling is het perfect. Athena kan er geen fout in vinden. En wat Arachne weeft is niet een viering van haar eigen vaardigheid maar een verwoestende catalogus van de ergste misdaden van de goden jegens stervelingen: de vele misleidingen en aanvallen van Zeus, het geweld van Poseidon, de wreedheid van Apollo. De vernietiging van het werk van Arachne door Athena en haar transformatie van de weefster tot spin is geen zuivere bestraffing van een arrogante praatjesmaker; het is een god die een sterfelijke kunstenares het zwijgen oplegt wier kunst ongemakkelijke waarheden vertelde.

De mythe gaf de westerse cultuur het woord arachnide en de biologische orde Araneae: alle spinnen dragen de naam van Arachne. Het gaf de cultuur ook iets dat moeilijker te categoriseren is: een verhaal over artistieke uitmuntendheid, goddelijke macht en wat er gebeurt wanneer waarheidspreken gezag uitdaagt.

Arachne was geen prinses of halfgod; zij was de dochter van een verfstoffer genaamd Idmon van Colophon, een stad in Lydië in westelijk Anatolië. Haar afkomst was bescheiden. Wat haar onderscheidde was één buitengewone gave: zij kon weven.

Arachne's weefwerk was beroemd in heel Lydië en ver daarbuiten, niet alleen om zijn technische meesterschap maar om zijn schoonheid, zijn complexiteit en iets onuitsprekelijks erin dat toeschouwers van over de hele regio trok. De nimfen van de rivieren en bossen zouden zijn gekomen gewoon om haar te zien werken, zo opmerkelijk was het proces en het product. Zij kaardde wol die door het ambacht van haar vader in rijke kleuren was geverfd, zette haar weefgetouw op en maakte tapijten van zulke kwaliteit dat zij nauwelijks van menselijke oorsprong leken.

De val van Arachne was niet haar vaardigheid maar haar weigering de bron ervan te erkennen. Wanneer toeschouwers haar werk prezen en suggereerden dat het haar geleerd moest zijn door de godin Athena, goddelijke patrones van weven en ambachten, verwierp Arachne het compliment met minachting. Zij was niet door Athena onderwezen. Haar vaardigheid was haar eigen. Als de godin wilde wedijveren, was zij van harte welkom. Arachne zou geen tweede plek accepteren, zelfs niet tegenover de godin van het ambacht zelf.

Athena, die de pochterij had gehoord, sloeg Arachne niet onmiddellijk neer. In plaats daarvan verscheen zij in vermomming, als een oude vrouw, gebogen en witharig, om Arachne een laatste kans te geven haar woorden in te trekken.

De vermomde godin naderde Arachne en adviseerde haar vriendelijk: leeftijd brengt wijsheid, zei zij, en tot de lessen van de leeftijd behoort roem te zoeken onder stervelingen maar aan goden te wijken in kwesties van vaardigheid. Athena was geduldig, haar raad afgemeten. Zij drong er bij Arachne op aan de godin om vergeving te vragen voor haar woorden en Athena zou ze vergeven.

De reactie van Arachne was onmiddellijk en ondubbelzinnig. Zij vertelde de oude vrouw haar adem te sparen voor haar kleinkinderen. Zij wist wat zij wist. Athena kon komen als zij wilde: waarom hield zij zich steeds terug? Arachne zou voor haar eigen woorden instaan.

De vermomming viel weg. De oude vrouw werd Athena, groot, goddelijk, ontzagwekkend in haar pracht. De nimfen en Lydische vrouwen die toekeken vielen op hun knieën. De kleur van Arachne steeg, zij was verbaasd, maar zij knielde niet en trok haar woorden niet in. Haar moed hield stand, en daarmee haar fatale trots. De wedstrijd was vastgesteld.

Wat de wedstrijd in Ovidius' vertelling zo opmerkelijk en moreel gecompliceerd maakt, is niet slechts de technische kwaliteit van de twee werken maar wat zij afbeelden. De onderwerpen van elk tapijt zijn een directe verklaring van de wereldvisie van de wever.

Athena's tapijt toonde haar eigen conflict met Poseidon over het patronaat van Athene: beiden betoonden hun goddelijke gaven (Poseidon sloeg met zijn drietand de Akropolis en bracht een zoutwaterbron voort; Athena plantte de eerste olijfboom) en Zeus oordeelde ten gunste van Athena. In elk van de vier hoeken weefde Athena waarschuwende vignetten: stervelingen die goden hadden uitgedaagd en waren bestraft. De rand bestond uit olijfbladeren, haar heilige boom.

Arachne's tapijt toonde iets geheel anders. Haar onderwerp was de misdaden van de goden jegens stervelingen, specifiek de seksuele misleidingen en gewelddaden van Zeus, Poseidon en Apollo. Zij beeldde Zeus af die vrouwen verleidde of aanviel in vermomming: als stier die Europa meenam, als gouden regen op Danaë, als arend die Ganymedes greep, als sater die Antiope benaderde. Elke afbeelding was technisch vlekkeloos: perfecte kleur, perfecte compositie. En elke afbeelding was een beschuldiging. De rand van Arachne bestond uit klimop, het klimmende, kronkelende gewas van Dionysus, subversief van aard.

Ovidius is expliciet: Athena kon geen enkele fout vinden in het werk van Arachne. Het tapijt was perfect. Wat Athena daarna deed was niet de handeling van een rechter die het werk van de uitdager gebrekkig vond; het was de handeling van een god die niet kon verdragen wat het werk zei. Athena sloeg op het tapijt en scheurde het uit elkaar. Daarna sloeg zij Arachne op het hoofd met haar shuttle, drie keer. Arachne kon de schaamte en vernedering niet verdragen. Zij draaide een koord van haar weefgetouw en hing zichzelf op.

Het verhaal eindigt niet met de dood van Arachne. Athena, haar hangend ziend, was ontroerd, of het nu door medelijden, berouw of de overtuiging was dat de dood te definitief was als straf, en handelde. Athena tilde Arachne op en sprak over haar: "Leef, maar hang nog steeds, ellendig meisje. En om ervoor te zorgen dat jouw soort in de toekomst geen verlichting kent van bestraffing, is deze zelfde toestand besloten voor jouw nakomelingen, tot de laatste generatie." Zij besprenkelde Arachne met het sap van een transformatiekruid, en de verandering was onmiddellijk.

Het haar van Arachne viel uit. Haar neus en oren verdwenen. Haar hoofd kromp; haar hele lichaam kromp ineen. Tiny vingers kwamen uit haar zijden te voorschijn als poten. De rest van haar werd buik, en uit die buik spon zij nog steeds draad, beoefende nog steeds de kunst van het weven die haar beroemd had gemaakt, maar nu als spin. Zij werd de eerste van haar soort. Alle spinnen, de volledige orde Araneae, stammen van haar af en dragen haar naam.

Hubris en zijn gevolgen: De meest traditionele lezing is eenvoudig: Arachne wordt bestraft voor hubris, voor de arrogante aanspraak op gelijkwaardigheid aan een godin, en voor haar weigering terug te trekken zelfs wanneer haar een expliciete kans werd geboden. Deze lezing wordt ondersteund door de bredere Griekse en Romeinse mythologische traditie.

De ambiguïteit van goddelijke gerechtigheid: Ovidius' vertelling compliceert deze lezing aanzienlijk. Als het tapijt van Arachne technisch perfect was, zoals Ovidius expliciet stelt, dan kan de vernietiging ervan door Athena en haar aanval op Arachne niet worden gerechtvaardigd als de bestraffing van onbekwaamheid. Athena corrigeert geen fout; zij brengt de waarheidsspreekster het zwijgen op.

Kunst als waarheidspreken en zijn gevaren: Het tapijt van Arachne is een van de meest opmerkelijke artistieke objecten in de mythologie: technisch vlekkeloos, moreel onverschrokken, mooi en gevaarlijk. Zij gebruikt het medium van het weven, de eigen kunst van Athena, om beelden te maken die het gezag van Athena uitdagen en het ergste gedrag van de goden blootleggen.

Het voortbestaan van subversieve kunst: De transformatie in een spin kan worden gelezen als een soort het zwijgen opleggen, maar Arachne weeft nog steeds. Ovidius' keuze om de kunst van Arachne te bewaren in deze verminderde maar onvernietigbare vorm suggereert iets over de persistentie van waarheid zelfs onder bestraffing.

De meest opmerkelijke erfenis van Arachne is taxonomisch: haar naam wordt gedragen door elke spin die ooit heeft geleefd. De biologische klasse Arachnida, die alle spinnen, schorpioenen, mijten, teken en verwante geleedpotigen omvat, ontleent haar naam direct aan Arachne. Spinnen behoren specifiek tot de orde Araneae. De woorden arachnide, arachnologie (de studie van spinnen) en arachnofobie (angst voor spinnen) stammen allemaal van haar naam af.

Diego Velázquez' Las Hilanderas (De Spinsters, c. 1655–60) wordt nu geïnterpreteerd als de Arachne-mythe afbeeldend in voor- en achtergrond tegelijk: een schilderij over de relatie tussen ambacht en macht. In de 20e en 21e eeuw heeft de mythe aanhoudende feministische literaire aandacht getrokken. Het tapijt van Arachne, als een artistiek werk dat de misdaden van de goden jegens vrouwen oprecht afbeeldt, wordt gelezen als prototype van feministische kunst: traditioneel vrouwelijk ambacht gebruikend om werk te maken dat mannelijke (en goddelijke) macht uitdaagt.