Apollo en Daphne: De Mythe van Achtervolging, Transformatie en de Laurierboom

De mythe van Apollo en Daphne is een van de meest direct meeslepende verhalen in de klassieke mythologie, een ademloze achtervolging, een wanhopig gebed, een wonderbaarlijke transformatie op het allerlaatste moment. Maar het is ook een van de meest moreel complexe verhalen van de mythologie: zijn held is een god die geen nee wil accepteren, zijn heldin ontsnapt alleen door op te houden als mens te bestaan, en zijn oplossing biedt de achtervolger een troostprijs die nauwelijks adequate troost lijkt.

Het verhaal wordt het meest memorabel verteld door Ovidius in Boek I van de Metamorfosen (c. 8 n.Chr.), waar het functioneert als het eerste van de honderden transformatieverhalen in het gedicht. Het opent met Apollo op het hoogtepunt van zijn trots na het doden van de slang Python, en het verootmoedigt hem volledig: de grootste der boogschieter-goden wordt te gronde gericht door een kleinere gouden pijl geschoten door een lachend kind.

De mythe gaf de westerse cultuur een van haar krachtigste en meest persistente beelden, de vluchtende vrouw getransformeerd in een boom, eeuwig achtervolgd, eeuwig net buiten bereik, en een van haar meest duurzame symbolen: de laurierkrans, nog steeds toegekend aan dichters, atleten en overwinnaars, in zijn bladeren de herinnering dragend aan een meisje dat transformatie boven gevangenneming koos.

De mythe begint niet met liefde maar met trots, specifiek, met Apollo de catastrofale fout makend de god van de liefde te vernederen.

Apollo had zojuist een van zijn grootste prestaties geleverd: het doden van de enorme slang Python, een monsterlijk wezen dat de streek rondom Delphi had geterroriseerd. In deze triomfantelijke stemming ontmoette Apollo Eros (de god van de liefde, door de Romeinen Cupido genoemd) met zijn boog en pijlen. Apollo keek neer op de kleine god met minachting en vroeg wat een kind had aan oorlogswapens; die waren voor krijgers, voor de dooders van grote monsters, niet voor een gevleugelde jongen. Hij vertelde Eros tevreden te zijn met het aansteken van liefdes en de roem van wapens aan mannen als Apollo over te laten.

Dit was een buitengewoon roekeloze provocatie. Eros was de zoon van Aphrodite (in de meeste tradities), een van de oudste en meest fundamentele kosmische krachten, en zijn macht over zowel stervelingen als goden was absoluut. De wraak van Eros was chirurgisch en verwoestend: hij vloog naar de top van de Berg Parnassus, trok twee pijlen uit zijn koker en schoot. De eerste, een gouden pijl bedoeld om liefde te ontvlammen, trof Apollo. De tweede, een loden pijl bedoeld om liefde te afstoten, trof Daphne, dochter van de riviergod Peneus. Het toneel was gezet voor een liefde die bij ontwerp onmogelijk was.

Daphne was een jagernimf, in sommige tradities een volgeling van Artemis, die had gezworen eeuwig maagd te blijven. In Ovidius' vertelling had zij haar vader Peneus gevraagd haar eeuwige maagdelijkheid te verlenen, zoals haar rolmodel Diana (Artemis) die van Jupiter (Zeus) had ontvangen. Haar vader verleende haar wens, hoewel hij met enige droefheid opmerkte dat haar schoonheid de gave moeilijk te bewaren leek te maken.

De loden pijl die Daphne trof hoefde niet hard te werken. Haar bestaande neiging naar kuisheid werd versterkt door een goddelijke dwang elke potentiële minnaar te vluchten. Apollo daarentegen werd getroffen door de volle kracht van de gouden pijl, een onweerstaanbaar, verterend verlangen naar Daphne specifiek. De wreedheid van de regeling is precies: Apollo wordt gedwongen te willen wat hij het meest begeert, namelijk de enige persoon die goddelijk en persoonlijk vastberaden is hem te weigeren.

De vertelling van Ovidius van de achtervolging en transformatie is een van de meest kinetisch levendige passages in de klassieke literatuur, een sprint verteld in real time.

Toen Apollo Daphne voor het eerst zag, trof verlangen hem als een bliksemschicht. Hij riep haar toe te stoppen, haar verzekerend dat hij geen vijand was, dat hij Apollo was, zoon van Jupiter, god van de profetie, poëzie en geneeskunde, heer van Delphi. Hij somde zijn goddelijke kwalificaties op alsof zijn identiteit alleen al voldoende zou moeten zijn om haar te doen stoppen en zijn liefde te ontvangen. Daphne rende. De achtervolging die volgde wordt door Ovidius verteld met angstaanjagende snelheid: een hond en een haas, de laatste wanhopige sprint van de haas, de kaken van de hond net daarna.

Net toen de hand van Apollo op het punt stond haar te grijpen, riep Daphne haar vader uit in wanhopig gebed: “Help me, Vader! Open de aarde om mij op te slokken, of verander mijn gedaante, die mij in dit gevaar heeft gebracht!” Het gebed werd onmiddellijk verhoord.

Een zwaarheid spreidde zich over de ledematen van Daphne. Schors sloot zich over haar gladde huid. Haar haar werd bladeren, haar armen werden takken, haar voeten, net begonnen te vertragen, stuurden wortels de aarde in. In ogenblikken was zij een laurierboom (laurus nobilis), de boom die voortaan haar naam in het Grieks zou dragen: daphne.

Apollo bereikte de boom op het moment dat de transformatie voltooid was. Hij omarmde de stam, voelend dat die nog warm was van haar leven, en drukte zijn lippen op de schors. Apollo liet niet los. Hij sprak tot de laurier zoals hij tot Daphne had gesproken: omdat hij haar niet als zijn vrouw kon hebben, zou zij zijn boom zijn. Haar bladeren zouden de hoofden van overwinnaars en koningen kransen. En zoals hij voor altijd jong was, een onsterfelijke god die niet oud werd, zo zou de laurier haar groene bladeren altijd behouden, nooit verliezend in de winter.

De willekeur en het geweld van verlangen: Apollo's liefde voor Daphne is niet gekozen; het wordt opgelegd door Eros' pijl. De mythe portretteert liefde niet als een nobele kracht voortkomend uit echte kennis van de geliefde, zij portretteert het als een externe dwang, zo willekeurig als een pijl uit een onzichtbare bron.

De ethiek van achtervolging: Apollo's opsomming van zijn identiteit en goddelijke kwalificaties als redenen waarom Daphne zou moeten stoppen met vluchten is een precieze portret van een bepaalde logica van aanspraak: de overtuiging dat voldoende indrukwekkende kwaliteiten recht geven op de naleving van de gewenste persoon. Daphne stopt niet vanwege wie Apollo is. Ze stopt helemaal niet. De mythe straft haar hier niet voor.

Transformatie als zowel ontsnapping als verlies: De transformatie van Daphne is het filosofisch rijkste element van de mythe. Zij ontsnapt aan de greep van Apollo, ternauwernood, en permanent. Maar wat zij in ontsnapt is een vorm van eeuwige stasis: geworteld, onbeweeglijk, stemmeloos, voor altijd geassocieerd met de god die zij vluchtte. Zij is tegelijkertijd vrij (van gevangenneming) en permanent vastgezet.

De troost van het symbool: Apollo's transformatie van zijn verlies in de betekenis van de laurier, het kransen van overwinnaars, het embleem van zijn goddelijkheid, de permanente aanwezigheid bij zijn tempels, kan worden gelezen als sublimatie: de omzetting van onoplosbaar verdriet in blijvende creatieve of symbolische betekenis.

De laurierkrans, geboren uit Apollo's verdriet, werd een van de meest prestigieuze symbolen van de oudheid voor prestatie. Het kroonde de winnaars bij de Pythische Spelen. Romeinse keizers en generaals droegen laurierkransen bij triomfen. Het woord laureaat (zoals in dichter laureaat) stamt af van het Latijnse laurus, de laurier, uiteindelijk van de naam van Daphne. Een baccalaureaatgraad draagt dezelfde wortel. Het symbool houdt stand in afstudeerceremonies, burgerlijke eerbewijzen en competitieve prijzen tot op heden.

Gian Lorenzo Bernini's marmeren sculptuurgroep Apollo en Daphne (1622–25, Galleria Borghese, Rome) wordt algemeen beschouwd als een van de hoogste prestaties van de Barok-sculptuur: de transformatie van Daphne is gevangen op het exacte moment van verandering, met schors die opstijgt over haar dijen en bladeren die uitbarsten uit haar vingertoppen, terwijl Apollo's gezicht gekweld verlangen toont op het moment dat zijn prijs een boom wordt.