Odysseus: De Slimme Held van het Oude Griekenland

Odysseus (in het Latijn bekend als Ulysses) is een van de meest gevierde helden in de gehele Griekse mythologie, niet beroemd om zijn brute kracht, maar om zijn uitzonderlijke intelligentie, welsprekendheid en vindingrijkheid. Als koning van het rotsachtige eiland Ithaca speelde hij een sleutelrol in de tienjarige Trojaanse Oorlog en was hij de protagonist van Homerus' Odyssee, een van de oudste en meest invloedrijke werken van de westerse literatuur.

Waar andere helden zoals Achilles of Ajax op lichamelijke kracht vertrouwden, vertrouwde Odysseus op zijn verstand. Hij was de bedenker van het Trojaanse Paard, de list die de muren van Troje na tien jaar belegering eindelijk deed vallen. Toch was zijn grootste beproeving niet de oorlog zelf, maar de slopende tienjarige thuisreis, een tocht die hem testte tegen goden, monsters, heksen en de grenzen van menselijk uithoudingsvermogen.

Zijn verhaal verkent tijdloze thema's: het verlangen naar huis (nostos), de spanning tussen plicht en begeerte, de kracht van slimheid boven brute kracht en de prijs van hoogmoed. Meer dan enige andere Griekse held staat Odysseus als symbool voor menselijke aanpassingsvermogen en het onlesbare verlangen om terug te keren naar wat men het meest liefheeft.

Odysseus werd geboren op het eiland Ithaca, als zoon van Laertes, koning van Ithaca, en Anticlea, dochter van de beruchte dief Autolycus. Zijn grootvader van moeders kant, Autolycus, die door sommige tradities als een zoon van Hermes werd beschouwd, stond bekend om listigheid en bedrog, eigenschappen die Odysseus volledig zou erven. Het was Autolycus die Odysseus zijn naam gaf, wat "degene die pijn veroorzaakt" of "degene die gehaat wordt" betekent, wat de gespannen, vijandige aard weerspiegelt die een groot deel van zijn leven zou kenmerken.

Als jongeman bezocht Odysseus zijn grootvader op de berg Parnassus en raakte gewond door een everzwijn tijdens een jacht, waardoor hij een opvallend litteken op zijn dij overhield. Dit teken zou later dienen als bewijs van zijn identiteit bij zijn terugkeer naar Ithaca tientallen jaren later. Hij werd opgevoed als prins van Ithaca en opgeleid in de kunsten van de oorlog, zeevaart en retorica.

Voor de Trojaanse Oorlog was Odysseus een van de vele Griekse prinsen die de hand van Helena van Sparta zochten. Beseffend dat haar schoonheid onvermijdelijk tot conflict zou leiden, bedacht hij de Eed van Tyndareus, een bindend pact dat alle vrijers verplichtte de man te verdedigen die Helena als zijn bruid zou winnen. Deze eed dwong de Griekse koningen later ten oorlog te trekken toen Helena door Paris van Troje werd meegenomen, wat Odysseus ironisch genoeg in het conflict trok dat hij had willen voorkomen.

Odysseus trouwde met Penelope, een prinses van Sparta die bekend stond om haar intelligentie en trouw, en het paar vestigde zich op Ithaca. Hun zoon Telemachus was nog een zuigeling toen de oproep tot oorlog came. Volgens sommige oude bronnen probeerde Odysseus de dienstplicht voor de Trojaanse Oorlog te ontlopen door waanzin voor te wenden: hij ploegde zijn velden met een ezel en een os ingespannen samen en zaaide zout in plaats van zaden. De slimme Palamedes ontmaskerde de list door de zuigeling Telemachus in het pad van de ploeg te leggen; Odysseus week onmiddellijk uit om hem te vermijden, waarmee hij zijn gezond verstand bewees.

Gedwongen om zich aan te sluiten bij de Griekse coalitie onder koning Agamemnon, stelde Odysseus twaalf schepen uit Ithaca samen en voer naar Troje. Voor zijn vertrek zocht hij de jonge held Achilles op, die op het eiland Skyros verborgen was als meisje verkleed. Odysseus ontmaskerde hem door geschenken aan te bieden waaronder hij wapens had verstopt, en keek wie naar het zwaard greep.

Zijn reputatie als bedreven onderhandelaar en overtuigend spreker werd vroeg in de veldtocht gevestigd. Hij leidde meerdere gezantschappen naar Troje en ondernam gevaarlijke verkenningsmissies, waarbij hij zowel diplomatieke vaardigheden als persoonlijke moed toonde die hem onderscheidden van zijn Griekse medecommandanten.

Het Trojaanse Paard: Na tien jaar belegering was het Odysseus die de list bedacht die de oorlog beeindigde. Op zijn advies bouwden de Grieken een enorm houten paard en verstopten hun beste krijgers erin, Odysseus zelf inbegrepen. De Griekse vloot deed alsof ze het beleg opgaf en voer weg, waarbij het paard op het strand werd achtergelaten als een veronderd offer aan Athena. De Trojanen sleepten het hun muren in. Die nacht slopen de verborgen krijgers naar buiten, openden de stadspoorten en het teruggekeerde Griekse leger verwoestte Troje.

De Cycloop Polyphemus: Tijdens zijn thuisvaart raakten Odysseus en zijn mannen opgesloten in de grot van de Cycloop Polyphemus, een zoon van Poseidon. Odysseus verblinddde het monster met een aangepunte paal en ontsnapte door zijn mannen te verbergen onder de buiken van de schapen van Polyphemus. Hij tartte echter noodlottig de verblinde Cycloop door zijn echte naam te onthullen, waardoor Polyphemus zijn vader Poseidon smeekte Odysseus' reis te vervloeken, een vloek die het lijden van de komende jaren zou bepalen.

Circe en het eiland Aeaea: De tovenares Circe veranderde Odysseus' mannen in varkens. Beschermd door het kruid moly dat Hermes hem had gegeven, weerstond Odysseus haar magie, dwong haar zijn mannen terug te veranderen en bracht een jaar door op haar eiland. Het was Circe die hem opdroeg af te dalen naar de Onderwereld om de blinde profeet Tiresias te raadplegen.

Het Land van de Doden (Nekyia): Odysseus voer naar de rand van de wereld en voerde bloedoffers uit om de schimmen van de doden op te roepen. Hij sprak met de profeet Tiresias, zijn gestorven moeder Anticlea, vroegere kameraden waaronder Achilles en Ajax, en legendarische figuren uit het heroische tijdperk, een tafereel dat een van de meest aangrijpende episoden in de gehele oude literatuur blijft.

De Sirenen, Scylla en Charybdis: Gewaarschuwd door Circe liet Odysseus zichzelf aan de mast van zijn schip vastbinden zodat hij het dodelijke gezang van de Sirenen kon horen zonder ernaar te handelen. Vervolgens navigeerde hij door de nauwe straat tussen het zevenhoofdig monster Scylla en de dodelijke draaikolk Charybdis, waarbij hij zes mannen aan Scylla verloor maar het schip redde.

Het Vee van Helios en het Verlies van zijn Vloot: Ondanks Odysseus' waarschuwingen slachtten zijn uitgehongerde bemanning de heilige koeien van de zonnegod Helios op het eiland Thrinakia. Zeus strafte hen door het schip met een bliksemschicht te vernietigen; alleen Odysseus overleefde en spoelde aan op het eiland van de nimf Calypso.

Het Eiland van Calypso en de Terugkeer: Odysseus bracht zeven jaar door als de onwillige metgezel van Calypso op het eiland Ogygia. Op smeekbede van Athena gaf Zeus bevel tot zijn vrijlating. Odysseus bouwde een vlot, stak zee en werd door Poseidon schipbreuk geleden, waarna hij aanspoelde op de kusten van Phaeacia, waar koning Alcinous en zijn dochter Nausicaa hem gastvrijheid en een schip naar huis gaven.

Het Doden van de Vrijers: Na twintig jaar afwezigheid terugkerende naar Ithaca in vermomming, vond Odysseus meer dan honderd arrogante vrijers die zijn vermogen verbrasten en Penelope onder druk zetten om te hertrouwen. Met de hulp van zijn zoon Telemachus, de trouwe varkenshoeder Eumaeus en de rundhoeder Philoetius spande Odysseus zijn grote boog, een prestatie die geen van de vrijers kon volbrengen, en maakte hen allen af in de grote hal van zijn paleis, waarbij hij zijn koninkrijk en zijn vrouw herkreeg.

Athena was Odysseus' meest standvastige goddelijke bondgenoot, die diende als zijn beschermster en gids gedurende de hele Odyssee. De godin van wijsheid en ambachten vond een verwante geest in Odysseus' slimheid, verscheen herhaaldelijk vermomd aan hem, pleitte zijn zaak bij Zeus en organiseerde zijn veilige terugkeer naar Ithaca. Hun relatie is een van de intiemste tussen een god en een sterveling in de gehele Griekse mythologie.

Hermes hielp Odysseus op twee cruciale momenten: door hem het kruid moly te geven om Circes magie te weerstaan, en als goddelijke boodschapper die Zeus' bevel aan Calypso overbracht om hem vrij te laten.

Penelope was Odysseus' grootste menselijke bondgenoot, die de vrijers twintig jaar op afstand hield door haar beroemde list van het weven en lostornen van het lijkkleed van Laertes, waarmee ze tijd kocht voor de terugkeer van haar man.

Diomedes was zijn nauwste wapenbroeder tijdens de Trojaanse Oorlog; samen ondernamen ze gevaarlijke nachtelijke raids, waaronder het doden van de Trojaanse spion Dolon en de diefstal van het Palladium (het heilige beeld van Athena) uit Troje.

Zijn meest bepalende vijand was Poseidon, god van de zee, die hem onophoudelijk vervolgde door de Middellandse Zee nadat Odysseus zijn zoon Polyphemus had verblind. De zeegod verbrijzelde zijn vlot, veroorzaakte stormen en verlengde zijn lijden bij elke gelegenheid.

De godin Circe begon als tegenstander maar werd een vitale helper nadat Odysseus haar magie overwon. Evenzo hield de tooverheks-godin Calypso hem zeven jaar gevangen, maar hielp hem uiteindelijk bij zijn vertrek.

Palamedes vertegenwoordigt een donkerdere kant van Odysseus' karakter: de held zou de slimme Palamedes, die ooit zijn geveinsdde waanzin had ontmaskerd, in het ootje hebben genomen door vervalste brieven en goud in zijn tent te planten, wat leidde tot de executie van Palamedes wegens verraad. Deze wraakactie werd herinnerd als een van Odysseus' moreel meest gecompromitteerde daden.

De dood van Odysseus wordt niet verteld in Homerus' Odyssee, die eindigt met zijn herstel als koning van Ithaca. Zijn lot werd beschreven in latere werken, met name in het verloren epos Telegonie (onderdeel van de Epische Cyclus) en samengevat door de mythograaf Apollodorus.

Een profetie, in een traditie uitgesproken door de schim van Tiresias, had Odysseus gewaarschuwd dat de dood hem "vanuit de zee" zou komen. Dit werd op ironische en tragische wijze vervuld. Telegonus, de zoon die Odysseus bij de tovenares Circe had verwekt, stak als jongeman zee over om zijn vader te zoeken. Hij landde op Ithaca en hij en zijn bemanning plunderden het eiland voor voedsel, zonder te weten waar ze waren. Odysseus kwam naar buiten om zijn land te verdedigen en werd gedood in het gevecht, getroffen door Telegonus met een speer met een pijlstaartroggenstekel aan de punt. Het wapen verlichaamde de zee zelf, waarmee de profetie van Tiresias werd vervuld.

In de nasleep nam Telegonus, die met afschuw besefte wat hij had gedaan, het lichaam van Odysseus, samen met Penelope en Telemachus, mee terug naar het eiland Aeaea van Circe. In sommige versies van de mythe maakte Circe alle drie van hen onsterfelijk. Telegonus trouwde met Penelope en Telemachus trouwde met Circe, een vreemde symmetrie die de familiesaga op onverwachte wijze afsloot.

De erfenis van Odysseus in de oude wereld was complex en betwist. Voor de Grieken die Homerus lazen, was hij bovenal een held van de geest, het bewijs dat intelligentie kon zegevieren waar kracht faalde. Zijn verhaal in de Odyssee gaf de westerse literatuur een van zijn bepalende narratieve archetypen: de lange thuisreis als een test van identiteit, loyaliteit en menselijk uithoudingsvermogen.

In de cultusverering werd Odysseus op verschillende plaatsen vereerd die aanspraken maakten op verbindingen met zijn legendarische reis. Hij ontving heldenverering op Ithaca zelf, en er waren tradities van verering in delen van Epirus, Aetolia en zelfs in de Etruskische stad Cortona in Italie. De uitgebreide geografie van zijn cultus weerspiegelde het enorme bereik van de Odyssee-traditie in de gehele Middellandse Zeewereld.

Zijn reputatie was echter niet uniform positief. In de tragedies van Sophocles en Euripides verschijnt Odysseus vaak als een koele, berekenende en zelfs meedogenloze politieke operator, een man die bereid is anderen op te offeren voor strategisch voordeel. Sophocles' Ajax en Philoctetes portretteren hem als een beginselvrije intrigant. Euripides' Hecuba en Trojaanse Vrouwen werpen hem neer als architect van oorlogsmisdaden. Deze ambivalentie, waarbij dezelfde slimheid die hem bewonderenswaardig maakt in Homerus hem moreel verdacht maakt in de tragedie, heeft hem een van de meest psychologisch complexe figuren in de gehele oude literatuur gemaakt.

De Romeinen omarmden hem volledig als Ulysses, en Vergilius' Aeneis erkent zijn grootheid terwijl hij hem vanuit het Trojaanse perspectief als vijand portretteert. Dante plaatste Ulixes in de achtste cirkel van de Hel in de Inferno, gestraft voor bedrog, maar gaf hem een van de meest aangrijpende redevoeringen van het gedicht over het menselijk verlangen om voorbij de bekende wereld te verkennen.

Odysseus is een van de meest afgebeelde figuren in de oude Griekse kunst. Hij komt voor op honderden overgeleverde vaasschilderingen, herkenbaar aan zijn kenmerkende reizigersmuts (pilos) of breedrande hoed, en vaak afgebeeld in scenes uit de Odyssee: het verblinden van de Cycloop, de ontsnapping onder de ram, het weerstaan van de Sirenen en het bloedbad onder de vrijers.

De Ilias en Odyssee van Homerus (samengesteld rond de 8e eeuw voor Christus) blijven de primaire literaire bronnen voor zijn mythe. De Odyssee in het bijzonder staat als een van de grondslagteksten van de westerse beschaving, een epos van 12.000 regels dat Odysseus volgt van Troje tot zijn hereniging met Penelope, gestructureerd rond zijn ontmoetingen met bovennatuurlijke gevaren en zijn onwankelbare verlangen om thuis te komen.

In de Atheense tragedie was hij een terugkerende en controversiele figuur. Sophocles' Ajax portretteert de nasleep van de wedstrijd om Achilles' wapenrusting, die Odysseus won, een uitkomst die de grote Ajax tot waanzin en zelfmoord dreef. In Philoctetes manipuleert Odysseus de kreupele boogschutter om Griekse militaire belangen te dienen. Euripides behandelde hem met nog grotere argwaan in meerdere stukken.

De Renaissance en de moderne tijd zijn herhaaldelijk op Odysseus teruggekomen. Dante's Ulixes, Tennysons gedicht Ulysses (1833) en James Joyces roman Ulysses (1922), die Homerus' structuur projecteert op een enkele dag in Dublin, tonen de blijvende kracht van zijn archetype. In de twintigste eeuw schreef Nikos Kazantzakis een vervolg van 33.333 regels op de Odyssee in het Grieks, waarin hij zich Odysseus' rusteloze omzwervingen na zijn terugkeer voorstelt. Van oud aardewerk tot modernistische literatuur heeft geen enkele Griekse held een rijker of gevarieerder corpus van creatieve reacties geïnspireerd.