Sparta: Stad van Krijgers

Sparta is een van de meest gevierde en meest verkeerd begrepen steden van de antieke wereld. In de Griekse mythologie was het het thuis van Helena, 'het gelaat dat duizend schepen deed uitvaren', wier ontvoering door de Trojaanse prins Paris de decenniumlange Trojaanse Oorlog ontketende. In de geschiedenis was het de dominante militaire macht van klassiek Griekenland, de stad die Athene versloeg in de Peloponnesische Oorlog en voorop stond in de weerstand tegen de Perzische invasies.

Het woord 'Spartaans' is de Nederlandse taal binnengegaan als synoniem voor sober, gedisciplineerd en militair gericht, een erfenis van het buitengewone sociale systeem van de stad, de agoge, die mannelijke burgers vanaf de kindertijd opvoedde als krijgers en een cultuur van zelfverloochening, fysiek uithoudingsvermogen en absolute loyaliteit aan de staat inboezemde.

Toch is Sparta ook een stad van mythe, schoonheid en goddelijk patronaat. Zijn mythologische koningin Helena werd gevierd als de mooiste vrouw ter wereld, en de tweelinghelden Castor en Pollux (de Dioscuren), zonen van Leda en broers van Helena, waren onder de meest alom vereerde goddelijke figuren in de Griekse wereld.

In de Griekse mythologie is Sparta's meest belangrijke rol als thuisbasis van Helena, de dochter van Zeus en Leda, en vrouw van de Spartaanse koning Menelaus. Helena werd beschouwd als de mooiste vrouw ter wereld, en haar schoonheid was de uiteindelijke oorzaak van de Trojaanse Oorlog.

De mythe van Helena's oorsprong is een van de vreemdste en meest gevierde in de Griekse mythologie: Zeus kwam naar Sparta vermomd als zwaan en verleide (of, in sommige versies, verkrachtte) de Spartaanse koningin Leda. Uit deze verbintenis legde Leda een ei (of eieren) waaruit niet alleen Helena uitkwam, maar ook de goddelijke tweelingen Castor en Pollux (de Dioscuren) en de toekomstige koningin Clytemnestra (die Agamemnon zou trouwen en vermoorden bij zijn terugkeer uit Troje).

De Dioscuren, Castor en Pollux, waren onder de meest geliefde helden in de antieke Griekse wereld. Zij waren beschermgoden van zeelieden, van atletische wedstrijd en van Sparta zelf. Toen Castor, de sterfelijke tweeling, werd gedood, was zijn onsterfelijke broer Pollux zo bedroefd dat Zeus hen toestond onsterfelijkheid te delen, afwisselend tussen Olympus en de Onderwereld. Hun verhaal is een ontroerende verkenning van broederliefde, opoffering en de hunkering de dood te overwinnen.

Helena's verhaal begint in Sparta en eindigt, in de meest gangbare versies van de mythe, terug in Sparta. Als de mooiste vrouw ter wereld trok Helena vrijers aan van over heel Griekenland. Haar aardse vader Tyndareus accepteerde de suggestie van de slimme Odysseus: alle vrijers zouden een eed zweren de gekozen echtgenoot te verdedigen tegen elk onrecht dat hem werd aangedaan, voor de winnaar werd benoemd.

De gekozen echtgenoot was Menelaus, koning van Sparta. Maar de eed van de vrijers werd vrijwel onmiddellijk op de proef gesteld: de Trojaanse prins Paris bezocht Sparta, werd als gast ontvangen door Menelaus, en ontvoerde vervolgens, in een catastrofale schending van de heilige gastvrij­heidswetten (xenia), Helena (of vluchtte in sommige versies met haar vrijwillig) naar Troje. De eed van de vrijers bond de koningen van Griekenland Menelaus te helpen zijn vrouw terug te eisen, en de grote expeditie naar Troje werd samengesteld.

Het historische Sparta was georganiseerd rond zijn unieke militair-sociale systeem, de agoge, een rigoureus onderwijs- en opleidingsregime dat mannelijke burgers op zevenjarige leeftijd van hun families nam en hen vormde tot de meest formidabele krijgers van de Griekse wereld. Jongens in de agoge leefden communaal, ondergingen opzettelijke ontberingen (inclusief gestimuleerd worden om voedsel te stelen, maar gestraft als ze werden gepakt), leerden pijn in stilte te verduren en werden voorbereid op een leven van militaire dienst.

Sparta was ook een stadstaat waarvan het systeem rustte op Heloten, de tot slaafgemaakte bevolking, nakomelingen van de pre-Dorische bewoners van Laconië en Messenia, die het landbouw- en huishoudelijk werk deden dat Spartaanse burgers vrijstelde voor militaire training. Heloten waren in de meerderheid ten opzichte van de Spartiate burgerklasse, en de angst voor Helot-opstand was een constante onderstroom in de Spartaanse sociale organisatie.

Geen enkele gebeurtenis in Sparta's geschiedenis heeft de westerse verbeelding krachtiger gevangen dan de Slag bij Thermopylae in 480 v.Chr., toen de Spartaanse koning Leonidas een strijdmacht van ongeveer 7.000 Griekse soldaten (waaronder 300 Spartanen) aanvoerde om de smalle kustpas van Thermopylae drie dagen lang te verdedigen tegen het massale Perzische leger van Xerxes.

Toen een plaatselijke herder een bergpad ontdekte waarmee Perzische strijdkrachten de Griekse positie konden omtrekken, stuurde Leonidas de meeste bondgenootsstrijdkrachten weg en bleef achter met zijn 300 Spartanen en circa 700 Thespiërs en 400 Thebanen voor een achterhoedegevecht. Ze werden tot de laatste man afgeslacht, maar hun stand gaf de andere Griekse strijdkrachten tijd om te vertrekken en te reorganiseren.

Het grafschrift van Simonides voor de Spartaanse gevallenen bij Thermopylae is een van de beroemdste inscripties in de geschiedenis: 'Ga, vertel de Spartanen, vreemdeling die voorbijgaat, dat wij hier liggen, gehoorzaam aan hun wetten.' De Slag bij Thermopylae werd het bepalende symbool van zelfopoffering ten dienste van de vrijheid.