Circe: De Heks-Godin van Aeaea

Circe is een van de machtigste en psychologisch meest complexe figuren in de Griekse mythologie, een godin, een heks, een dochter van de zon en een leermeesteres van helden. Zij verschijnt voor het eerst in Homeros' Odyssee als een mooie en gevaarlijke tovenares die de mannen van Odysseus in zwijnen transformeert en zijn minnares wordt voor een heel jaar. Maar zij is veel meer dan een eenvoudig obstakel op de reis van een held.

Circe was de dochter van Helios, de zoengod, en de Oceanide Perse, waardoor zij de zuster was van de Colchische koning Aeëtes en de tante van Medea, de beroemdste tovenarij in de Griekse traditie. Zij was een pharmakeia, een meesteres van geneesmiddelen en kruidenmagie, en haar eiland Aeaea was een plek waar de regels van de gewone wereld niet van toepassing waren. Dieren die zij van mannen had getransformeerd doolden door haar zalen. Zij weefde aan haar grote weefgetouw en zong, haar stem zo mooi dat zij over de zee kon worden gehoord.

In latere traditie werd het verhaal van Circe ver voorbij Homeros uitgebreid. Zij transformeerde de zeenimf Scylla uit jaloezie, ging om met de ongewenste avances van de god Picus, en werd uiteindelijk een leermeesteres die Odysseus hielp de gevaren die voor hem lagen te navigeren. Zij vertegenwoordigt een van de meest duurzame archetypen in de westerse mythologie: de wijze vrouw wier macht haar bedreigend maakt voor de patriarchale orde, maar onmisbaar voor hen die haar naderen met respect in plaats van angst.

De goddelijke afstamming van Circe plaatste haar op het snijpunt van twee soorten kosmische macht: de verblindende helderheid van de zon en de diepe, vloeiende wijsheid van de oceaan. Helios, de Titaan-zoengod, was de vader van Circe, een verbinding die haar niet alleen stralendheid gaf maar een kosmisch perspectief. Helios zag alle dingen; zijn dochter leerde door de oppervlakken van de wereld heen te zien naar de verborgen naturen eronder. Haar broers en zusters waren onder anderen Aeëtes, koning van Colchis en bewaker van het Gulden Vlies, en Pasiphae, koningin van Kreta die de moeder van de Minotaurus werd: een familie van wezens geassocieerd met magie, monstrueuze transformatie en de donkere kant van verlangen.

Circe was nauw geassocieerd met Hecate, de godin van de tovenarij, kruispunten en de nacht. Haar primaire magische vermogen was transformatie: het gebruik van elixirs, staven en bezweringen om de gedaanten te veranderen van hen die haar misnoegden of bedreigden. Haar pharmaka, geneesmiddelen afgeleid van planten, konden de geesten en lichamen van stervelingen veranderen, de uiterlijke vorm van menselijkheid wegstripend om te onthullen wat eronder lag.

Het relaas van Homeros van het bezoek van Odysseus aan Aeaea in Odyssee Boek X is een van de meest levendige en structureel belangrijke episodes in het gehele gedicht.

Na de catastrofale ontmoeting met de Laestrygonen, kannibalististische reuzen die alle boten van Odysseus op één na vernietigden, landde het enige overblijvende vaartuig op Aeaea. Odysseus' mannen waren uitgeput en gedemoraliseerd. Bij het verkennen van het eiland zagen zij rook oprijzen uit een grote zaal in de bossen. Eurylochus leidde de helft van de bemanning om te onderzoeken; Odysseus bleef bij het schip.

Circe ontving de mannen met vriendelijke gastvrijheid: wijn, eten en een maaltijd besprenkeld met haar pharmaka. Met een aanraking van haar staf transformeerde zij hen allemaal in varkens. Alleen Eurylochus, die achterdochtig buiten de zaal was gebleven, was getuige van wat er gebeurde en vluchtte terug naar het schip om verslag te doen.

Toen Odysseus alleen ging om zijn mannen te redden, verscheen de god Hermes hem in de gedaante van een jonge man en gaf hem een goddelijk kruid genaamd moly, witgebloeid, zwartwortelend. Met moly in de hand kon Odysseus het drankje van Circe drinken zonder effect. Toen zij hem met haar staf sloeg, trok hij zijn zwaard en bedreigde haar. Geschrokken, want zij had nog nooit een sterveling ontmoet die haar magie kon weerstaan, erkende zij dat hij Odysseus moest zijn, van wie zij was gewaarschuwd door Hermes.

Circe zwoer een grote eed bij de goden Odysseus geen kwaad te doen, werd daarna zijn minnares en gastvrouw. Zij herstelde zijn mannen in menselijke gedaante, en maakte hen merkbaar langer en knapper dan tevoren. Odysseus en zijn bemanning bleven een volledig jaar op Aeaea. Toen Odysseus uiteindelijk zijn verlangen uitsprak om naar huis te vervolgen, probeerde Circe hem niet met geweld te houden. In plaats daarvan gaf zij hem de meest waardevolle gave die enige bovennatuurlijke helper in de Odyssee verstrekt: zij vertelde hem dat hij eerst naar de onderwereld moest afdalen om de schaduw van de blinde profeet Tiresias te raadplegen. Zij gaf hem gedetailleerde zeilroute-aanwijzingen, waarschuwde hem over de Sirenen, Scylla en Charybdis, en het vee van Helios, alle grote gevaren op zijn resterende reis.

Het verhaal van Circe eindigde niet met het vertrek van Odysseus. Latere tradities breidden haar mythologie aanzienlijk uit.

Circe en de Argonauten: In de Argonautica van Apollonius van Rhodos verschijnt Circe als de tante van Medea. Toen Jason en Medea op Aeaea aankwamen om reiniging te zoeken na de moord op Medea's broer Absyrtus, voerde Circe de rituele reiniging uit maar stuurde hen daarna weg, weigerend familieleden die familie hadden gedood langer te herbergen.

Circe en Scylla: Ovidius' Metamorfosen vertelt hoe Circe de zeenimf Scylla in een monster transformeerde. Scylla werd bemind door de zeegod Glaucus, die naar Circe kwam op zoek naar een liefdesdrank om Scylla's genegenheid te winnen. Circe verloor zelf haar hart aan Glaucus maar werd afgewezen. In jaloezie en woede goot zij een drankje in de zeepoel waar Scylla baadde, de mooie nimf transformerend in een wezen met zes hoofden en twaalf benen, de Scylla waar Odysseus later langs moest varen.

Telegonus en het Einde van het Verhaal: In het verloren epos Telegonia baarde Circe Odysseus een zoon, Telegonus, na zijn vertrek. Volwassen geworden, zeilde Telegonus op zoek naar zijn vader en doodde hem, hem niet herkenend, per ongeluk met een speer met een stekelrogstekkel. In een vreemde finale nam Telegonus het lichaam van Odysseus mee terug naar Aeaea, waar Circe zowel hem als Penelope onsterfelijk maakte. Telegonus trouwde met Penelope; Telemachus trouwde met Circe. De families van de sterfelijke en onsterfelijke werelden werden zo permanent verstrengeld.

Transformatie en menselijke natuur: De transformaties van Circe stellen een diepgaande vraag: schept haar magie het dier in een persoon, of onthult zij het slechts? In antieke filosofische lezingen waren zij die zwijnen werden zij die zichzelf al tot appetijt hadden teruggebracht. Zij die hun menselijkheid behielden, zoals Odysseus, deden dat omdat hun essentiële rationaliteit niet kon worden opgelost. De mythe werd aldus een filosofische parabel over de relatie tussen rede en dierlijkheid in de menselijke natuur.

Het gevaarlijke vrouwelijke: Circe belichaamt een terugkerend mythologisch patroon: de machtige vrouw aan de marge van de wereld wier magie dreigt de mannelijke held te vangen of te transformeren. Zij is tegelijk seksueel en maternaal, vijandig en verzorgend, gevangenbewaarder en bevrijder. Haar macht wordt nooit volledig gedomesticeerd, zij blijft soeverein op haar eiland, maar zij kiest ervoor die in dienst van de held te stellen. Deze ambivalentie maakt haar veel interessanter dan een eenvoudig monster.

Goddelijke kennis en de heroïsche reis: De rol van Circe als degene die Odysseus naar de onderwereld stuurt maakt haar een cruciale schakel tussen de levenden en de doden, het bekende en onbekende. Zij bezit kennis die niemand anders in het gedicht heeft, en deelt die vrijelijk met Odysseus wanneer hij haar met respect benadert.

Circe heeft bewezen een van de meest aanpasbare en duurzame figuren te zijn in de westerse literaire en artistieke traditie. Vanuit de oudheid werd de magie van Circe allegorisch gelezen: de Stoïcijnen interpreteerden haar als een symbool van passie en ondeugd. In de Renaissance vond Edmund Spenser een Circe-achtige figuur in zijn Faerie Queene; John Milton's Comus is direct gemodelleerd op het verhaal van Circe.

Circe heeft bijzondere aandacht getrokken in feministische herlezingen van de klassieke mythe. Margaret Atwood's gedichtenbundel Circe/Mud Poems (1974) hervertelt de Odysseus-ontmoeting vanuit het perspectief van Circe. Madeline Miller's roman Circe (2018), een wereldwijde bestseller, gaf het personage haar meest volledige moderne behandeling: een coming-of-age-verhaal over een miskende en misverstane godin die de ware omvang van haar eigen kracht ontdekt.