Eris: Godin van Tweedracht en Strijd

Eris is de Griekse godin van tweedracht en strijd, een figuur van deels komische en deels catastrofale importantie in de mythologie. Als personificatie van ruzie, competitie en conflictveroorzakende disharmonie stond zij aan de basis van sommige van de grootste catastrofes in de Griekse heroïsche cyclus — en is nergens beroemder dan in de episode die uiteindelijk de Trojaanse Oorlog ontketende.

Eris was de godin die niet was uitgenodigd voor het huwelijksfeest van Peleus en Thetis. Haar wraak was de creatie van een gouden appel opgeschreven 'voor de mooiste' — een geschenk dat, zoals zij wist, direct tot ruzie tussen de godinnen zou leiden. De appel belandde in het midden van drie goddelijke kandidaten: Hera, Athena en Aphrodite, wier onderlinge twist leidde tot het Oordeel van Paris, de ontvoering van Helena en de tienjarige Trojaanse Oorlog. Alles, van begin tot eind, begon met Eris' onuitgenodigde cadeautje.

In Hesiodus' Theogonie is Eris een dochter van Nyx (Nacht) alleen, zonder vader — een van de abstracte personificaties van negatieve kosmische krachten die Nyx zonder partner voortbracht. In Homerus' Ilias wordt ze echter soms beschreven als een zuster van Ares (de god van oorlog) en dus als een dochter van Zeus en Hera.

In Hesiodus' Werken en Dagen beschreef hij eigenlijk twee vormen van Eris: een goede en een slechte. De goede Eris was de gezonde competitie en rivaliteit die mensen aanzette hun best te doen, een boer harder te werken dan zijn buurman, een pottenbakker beter te worden dan zijn medemans. De slechte Eris was de destructieve tweedracht en conflict die gemeenschappen verscheurde. Dit onderscheid was invloedrijk in het antieke denken over de aard van competitie en conflict.

Eris' beroemdste daad was het gooien van de gouden appel bij het huwelijksfeest van Peleus (een sterfelijke held) en Thetis (een zeenimf, moeder van Achilles). Alle goden waren uitgenodigd behalve Eris, de godin van tweedracht. Ze verscheen toch en gooide de gouden appel opgeschreven 'voor de mooiste' (τῇ καλλίστῃ) op de feesttafel.

Onmiddellijk eisten drie godinnen de appel op: Hera, Athena en Aphrodite, elk ervan overtuigd de mooiste te zijn. Zeus weigerde te oordelen (wijs genoeg om de politieke giftige aard van de keuze te herkennen) en benoemde in plaats daarvan de Trojaanse prins Paris als scheidsrechter. Elk van de drie godinnen probeerde Paris om te kopen: Hera bood macht, Athena bood wijsheid, Aphrodite bood de liefde van de mooiste vrouw ter wereld.

Paris koos Aphrodite en daarmee Helena, vrouw van de Spartaanse koning Menelaus. De ontvoering van Helena leidde rechtstreeks tot de Trojaanse Oorlog. De uitdrukking 'de appel van tweedracht' is sindsdien elke Europese taal binnengegaan als spreekwoord voor een iets dat onvermijdelijk tot ruzie leidt.

Eris vertegenwoordigt in de Griekse mythologie de katalytische kracht van conflict, de kleine aanleiding die grote catastrofes in beweging zet. Haar gouden appel was een miniem object — maar de gevolgen waren tienduizenden doden in een decenniumlange oorlog en de verwoesting van een van de grootste steden van de antieke wereld.

Ironisch genoeg, of misschien niet zo ironisch als we nadenken over de natuur van tweedracht, werd de appel van Eris ook een zaadkorrel van westerse cultuur: zonder Eris' geschenk zou er geen Oordeel van Paris zijn, geen Trojaanse Oorlog, geen Ilias of Odyssee van Homerus, geen Aeneïs van Virgil, geen onuitputtelijke bron van westerse literaire mythen. De godin van tweedracht was indirect de moeder van de westerse epische literatuur.