Eros en Psyche: Liefde, de Ziel en de Weg naar Onsterfelijkheid

De mythe van Eros en Psyche is een van de rijkst gelaagde en meest geliefde verhalen die uit de antieke wereld zijn overgeleverd. Deels goddelijke romance, deels sprookje, deels filosofische allegorie vertelt het van een sterfelijke vrouw van buitengewone schoonheid die de vrouw wordt van de god van de liefde, zonder zijn identiteit te kennen, en daarna een reeks verwoestende beproevingen moet doorstaan om hem terug te winnen nadat haar eigen nieuwsgierigheid en de machinaties van de jaloerse Aphrodite hen uit elkaar scheuren.

In zijn eenvoudigste vorm is het een liefdesverhaal met een gelukkig einde, een van de zeer weinige in de Griekse en Romeinse mythologie. In zijn diepste dimensie is het een allegorie van de ziel (psyche betekent “ziel” in het Grieks) die eenheid zoekt met Liefde (eros), en door lijden en volharding bereikt wat zij door onschuld alleen niet kon bereiken. Het uiteindelijke beeld, Psyche onsterfelijk gemaakt en op de Olympus verwelkomd als vrouw van Eros, heeft als symbool van geestelijke voltooiing tweeduizend jaar westerse gedachte geraakt.

Anders dan de meeste Griekse mythen komt de meest volledige overgebleven versie van Eros en Psyche niet van een Griekse bron maar van een Latijnse roman: De Gouden Ezel van Apuleius, geschreven in de 2e eeuw n.Chr. Apuleius presenteerde het als een verhaal-in-een-verhaal, verteld door een oude vrouw om een gekidnapt meisje te troosten, maar binnen dat kader schiep hij een van de meest psychologisch geavanceerde vertellingen uit de antieke wereld.

Psyche was de jongste dochter van een naamloze koning en koningin, en zij was zo mooi dat mensen de tempels van Aphrodite begonnen te verlaten om haar in plaats daarvan te aanbidden. Aphrodite was woedend. Zij riep haar zoon Eros, de gevleugelde god van de liefde en het verlangen, op en beval hem zijn gouden pijlen te gebruiken om Psyche hopeloos verliefd te laten worden op het meest ellendigste, laagste en verachtelijkste wezen ter wereld.

Eros vloog naar de aarde om het bevel van zijn moeder uit te voeren. Maar toen hij op de slapende Psyche neerkwam, trof haar schoonheid hem zo volledig dat hij zichzelf per ongeluk met zijn eigen pijl prikte. Hij viel onmiddellijk en overweldigend verliefd op haar.

Ondertussen was de schoonheid van Psyche een vloek geworden. Mannen bewonderden haar van verre als een godenstandbeeld, maar geen zocht haar hand in het huwelijk. Haar vader, wanhopig, raadpleegde het orakel van Apollo. Het antwoord van het orakel was angstaanjagend: Psyche moest in begrafeniskleren worden gekleed en naar de top van een rotsachtige rots worden gebracht, waar zij zou worden opgeëist niet door een sterfelijke bruidegom maar door een angstaanjagend gevleugeld slangewezen dat zelfs de goden niet konden weerstaan. De koning en koningin weenden, maar het bevel van het orakel kon niet worden genegeerd. Psyche, met opmerkelijke kalmte berustte in haar lot, werd in een lijkstoet naar de bergtop geleid en daar alleen achtergelaten.

Het Paleis van Eros: In plaats van het monster dat het orakel had voorzegd, droeg een zachte bries, Zephyrus de westenwind, op aanwijzing van Eros, Psyche van de rots en zette haar zacht neer in een weelderig dal. Zij stond voor een paleis van buitenaardse pracht. Die nacht, in totale duisternis, kwam haar onbekende echtgenoot naar haar toe, zacht, liefdevol en teder, en vertrok voor de dageraad zodat zij zijn gezicht niet kon zien. Hij kwam elke nacht bij haar en verdween elke ochtend voor het licht hem kon onthullen. Hij vertelde haar slechts dat hij van haar hield en dat zij hem nooit mocht proberen te zien, want als zij dat deed, zou zij hem verliezen.

De Jaloezie van de Zusters: Psyche was tevreden in haar onzichtbaar paradijs, maar zij miste haar familie. Eros, ondanks zijn bezwaren, liet toe dat Zephyrus haar twee zusters op bezoek bracht. De zusters, aangekomen bij het buitengewone paleis en horend van Psyche's goddelijke en liefdevolle echtgenoot, werden verteerd door afgunst. Zij plantten twijfelzaden: haar echtgenoot moest wel het monstrueuze serpent zijn dat het orakel had belooft, en hij mestte haar zeker vet om haar daarna te verslinden. Op hun tweede bezoek drongen zij er verder op aan: zij moest een lamp en een mes nemen, wachten totdat hij sliep, de lamp ontsteken, en als hij inderdaad een monster was, zijn hoofd eraf snijden terwijl zij de kans had.

Het Verraad en de Gevolgen: Die nacht won haar moed en nieuwsgierigheid, gemengd met echte angst, het van haar vertrouwen. Psyche wachtte totdat Eros sliep, ontdekte toen de lamp. In haar flakkerende licht zag zij niet een monster maar het mooiste wezen dat zij ooit had gezien: een jonge man van goddelijke stralendheid, zijn grote witte vleugels zacht gevouwen in rust, een koker gouden pijlen aan zijn zijde. Zij was zo overweldigd dat haar hand trilde, en een druppel heet olie viel van de lamp op zijn schouder. Eros ontwaakte, keek haar aan met een uitdrukking van diepe droefheid eerder dan boosheid, en sprak slechts een paar woorden: “Liefde kan niet bestaan waar geen vertrouwen is.” Daarna steeg hij op en vloog weg in de duisternis, haar alleen achterlatend op de grond terwijl het paleis om haar heen verdween.

De Vier Opdrachten van Psyche: Vernietigd, doolde Psyche over de aarde op zoek naar Eros. Wetend dat zij geen ander toevlucht had, ging Psyche naar Aphrodite zelf en smeekte om haar man terug. Aphrodite, een gelegenheid voor wraak ziend, stelde haar vier ogenschijnlijk onmogelijke taken. De eerste was een enorm pakhuis vol gemengde granen voor zonsondergang in aparte stapels te sorteren, verwezenlijkt met de hulp van een leger mieren. De tweede was een tros gouden wol te vergaren van een kudde wilde, door de zon krankzinnig gemaakte rammen, verwezenlijkt door te wachten totdat zij slapen en wol van de dorens te plukken. De derde was een kristallen fles te vullen met water van de bron van de Styx, bewaakt door slapende draken, verwezenlijkt met de hulp van de adelaar van Zeus. De vierde was af te dalen naar de Onderwereld en van Persephone een klein deel van haar goddelijke schoonheid, verzegeld in een doosje, terug te brengen. Psyche volgde elke instructie precies op, daalde af naar de Onderwereld, ontving het doosje van Persephone, maar opende het op de terugweg uit nieuwsgierigheid. Erin was geen schoonheid maar een diepe, bovennatuurlijke slaap. Zij stortte neer op de weg, bewegingloos en ogenschijnlijk dood.

De Redding en de Oplossing: Het was Eros die haar redde. Hij vloog naar waar zij lag, verzamelde de slaap terug in het doosje, wekte haar met een zachte prik van zijn pijl. Daarna vloog Eros rechtstreeks naar Zeus op de Olympus en smeekte de koning der goden hem Psyche onsterfelijkheid te verlenen zodat hun verbintenis eeuwig kon zijn. Zeus stemde in. Hij riep een bijeenkomst van alle goden bijeen en decreeteerde dat Psyche tot godin zou worden gemaakt. Zelfs Aphrodite trok haar verzet in. Eros en Psyche trouwden voor alle goden van de Olympus. Op zijn tijd baarde Psyche een dochter, wier naam Voluptas was, Vreugde.

De Reis van de Ziel naar de Goddelijkheid: Het meest fundamentele thema van de mythe is ingebed in de namen van de protagonisten. Psyche (“ziel”) zoekt eenheid met Eros (“liefde”), en het gehele narratief kan worden gelezen als een allegorie van de strijd van de ziel om eenheid te bereiken met het goddelijke principe van Liefde zelf. De beproevingen die Psyche ondergaat zijn geen willekeurige straffen maar een proces van zuivering.

Nieuwsgierigheid als zowel Fout als Deugd: De bepalende eigenschap van Psyche is haar nieuwsgierigheid: haar onvermogen dingen ongezien en onbekend te laten. Het is wat haar geluk tweemaal vernietigt (de lamp, het doosje) en toch is het ook onlosmakelijk verbonden met de kwaliteit die haar heroïsch maakt: zij weigert onwetendheid en passiviteit te accepteren. De mythe veroordeelt nieuwsgierigheid niet volledig; zij suggereert in plaats daarvan dat nieuwsgierigheid zonder wijsheid gevaarlijk is, maar dat wijsheid iets is dat alleen ervaring, inclusief pijnlijke ervaring, kan leren.

Vertrouwen en zijn Verraad: De afscheidswoorden van Eros, “Liefde kan niet bestaan waar geen vertrouwen is”, maken een van de centrale morele proposities van de mythe expliciet. De lamp die Eros verraadt is ook, paradoxaal, het noodzakelijke instrument van transformatie: alleen door hem duidelijk te zien, hem te verliezen en voor hem te vechten hem terug te winnen, groeit Psyche uit tot iemand die in staat is tot het partnerschap dat het verhaal uiteindelijk viert.

Liefde als Actieve Prestatie: Een opvallend kenmerk van de mythe is dat zij erop staat dat liefde actief voor bevochten en gewonnen moet worden. Psyche ontvangt haar geluk niet eenvoudigweg: zij ondergaat vier opdrachten die haar naar de uitersten van de natuurlijke wereld en naar de Onderwereld zelf brengen. Dit onderscheidt de mythe scherp van latere romantische fantasieën van passieve liefde.

De mythe van Eros en Psyche neemt een unieke positie in: zij overleeft in slechts één antieke bron, maar die bron is een meesterwerk van de Romeinse literatuur. Apuleius, De Gouden Ezel (c. 160 n.Chr.) is de enige volledige antieke vertelling van de mythe. Apuleius was een Noord-Afrikaanse schrijver en Platonische filosoof die in het Latijn schreef tijdens het bewind van Marcus Aurelius.

Raphael versierde de Villa Farnesina in Rome (c. 1517–18) met een gevierde fresco-cyclus van de mythe. Antonio Canova's marmeren sculptuur Psyche door Cupido's Kus Gewekt (1787–93), nu in het Louvre, behoort tot de meest bewonderde beeldhouwwerken van het Neoklassicisme. C.S. Lewis hervertelde de mythe vanuit het perspectief van Psyche's zuster in Till We Have Faces (1956), door velen beschouwd als zijn fijnste werk. De structurele DNA van Eros en Psyche, een sterfelijke bruid van een onbekende goddelijke echtgenoot, verboden hem te zien, die hem verliest door haar nieuwsgierigheid en hem terug moet veroveren door beproevingen, is duidelijk zichtbaar in “De Schone en het Beest” en talrijke andere Europese sprookjes.