Epimetheus: Titan van het Nadenken en Man van Pandora

Epimetheus (Grieks: Ἐπιμηθεύς, betekent "nadenken" of "wijsheid achteraf") was een tweede-generatie Titan, zoon van Iapetus en broer van Prometheus. Waar Prometheus, wiens naam "voorzien" betekent, werd gevierd als de grote weldoener van de mensheid en de sluwe planner die gevolgen anticipeerde, was Epimetheus zijn volmaakte tegendeel: een figuur die situaties altijd te laat begreep, die eerst handelde en dan dacht, en wiens goedbedoelde impulsiviteit tot catastrofale gevolgen leidde.

Epimetheus is het meest bekend om twee onderling verbonden daden die samen de toestand van het sterfelijke leven definieerden. Ten eerste gaf hij alle nuttige eigenschappen en vermogens, snelheid, kracht, wapenrusting, klauwen, vleugels, aan de dieren, waardoor de mensheid naakt, langzaam en weerloos achterbleef. Ten tweede, en meest fataal, aanvaardde hij Pandora als zijn vrouw ondanks de uitdrukkelijke waarschuwing van zijn broer Prometheus nooit een geschenk van Zeus te aanvaarden. Pandora bracht de grote pot (pithos) mee waaruit alle kwaden van de wereld ontsnapten in het menselijk leven toen zij die opende.

Epimetheus was een tweede-generatie Titan, zoon van Iapetus, een van de twaalf oorspronkelijke Titanen, en de Oceanide Clymene (of, in sommige versies, Asia). Dit plaatste hem een generatie verwijderd van het oergoddelijke paar van Ouranos en Gaia, en in dezelfde familie als drie van de meest betekenisvolle figuren in de Griekse mythe: zijn broers Prometheus, Atlas en Menoetius.

De naam Epimetheus werd door de oude Grieken begrepen als een direct contrast met Prometheus: prometheus betekent "voordenken"; epimetheus betekent "nadenken". Dit waren geen willekeurige namen maar essentiële beschrijvingen van karakter. In de Griekse mythe bevatte de naam van een wezen vaak zijn natuur, en Epimetheus werd volledig gedefinieerd door de kloof tussen handelen en begrijpen.

De mythologische rol van Epimetheus was primair verbonden aan twee onderling verbonden domeinen: de verdeling van natuurlijke gaven aan levende wezens en de ontvangst van Pandora en haar pot. Door deze twee rollen functioneerde hij als de ongewilde agent van de fundamentele kwetsbaarheid van de mensheid, zowel ten opzichte van de natuurlijke wereld (zonder de beschermende eigenschappen van dieren) als ten opzichte van de kwaden die door de pot van Pandora werden losgelaten.

In de mythe van de schepping die Plato bewaart in de Protagoras, werd Epimetheus de taak toevertrouwd eigenschappen en vermogens aan alle levende wezens te verdelen voordat mensen op aarde werden geplaatst. Hij gaf kracht aan sommigen, snelheid aan anderen, wapenrusting of schelpen of dik bont aan weer anderen, vleugels aan sommige en het vermogen te graven aan anderen. Hij was zo vrijgevig, of zo onnadenkend, dat hij niets meer had toen hij bij de mensheid aankwam. Mensen kwamen naakt, langzaam, wapenloos en weerloos ter wereld. Het was aan Prometheus dit verzuim te verhelpen door het vuur te stelen en het aan de mensheid te geven als vervanging voor de natuurlijke begaafdheid.

De Verdeling van Eigenschappen aan Dieren: In de mythe die bewaard is in Plato's Protagoras overtuigde Epimetheus zijn broer Prometheus hem eigenschappen aan levende wezens te laten verdelen terwijl Prometheus het project begeleidde. Epimetheus ging enthousiast te werk, waarbij hij elk dier precies gaf wat het nodig had: snelheid of kracht, warm bont of harde schelpen, scherpe klauwen of vleugels. Hij balanceerde het ecosysteem met oprechte zorg. Maar hij werkte zonder plan en besteedde zijn budget terwijl hij doorging, en toen hij aan het einde bij de mensheid aankwam, was er niets meer over. Prometheus, de vergissing ontdekkend, remedieerde het door het vuur te stelen van de smidse van Hephaestus op de Olympus en het aan de mensheid te geven.

De Aanvaarding van Pandora: Zeus, woedend op Prometheus voor het stelen van het vuur, bedacht een straf voor de gehele mensheid. Hij gaf opdracht aan Hephaestus een vrouw van uitzonderlijke schoonheid te scheppen, Pandora, en begiftigde haar met gaven van alle goden: schoonheid van Aphrodite, gratie en vaardigheid van Athena, een listige geest van Hermes, en een verzegelde pot met alle kwaden van de wereld. Prometheus waarschuwde zijn broer uitdrukkelijk: aanvaard nooit enig geschenk van Zeus. Maar toen Hermes met Pandora aankwam, was Epimetheus betoverd. Hij aanvaardde haar als zijn vrouw. Zij bracht de pot mee, en die werd geopend. Alle ellende die de mensheid teistert stroomde eruit: ziekte, arbeid, verdriet, strijd en de dood. Alleen Hoop bleef in de pot achter toen deze dicht werd geslagen.

Vader van Pyrrha: Epimetheus en Pandora kregen een dochter, Pyrrha, die huwde met Deucalion, de zoon van Prometheus. Toen Zeus de grote vloed zond om de mensheid te vernietigen, waren Deucalion en Pyrrha de enige overlevenden; gewaarschuwd door Prometheus bouwden zij een kist en dreven veilig naar de berg Parnassus. Na het terugtrekken van het water herbevolkten zij de aarde door stenen over hun schouders te gooien, die nieuwe mensen werden. Via Pyrrha was Epimetheus de grootvader van een nieuwe mensheid.

Epimetheus was de zoon van Iapetus en de Oceanide Clymene. Zijn relatie met zijn broer Prometheus was de centrale relatie van zijn mythologische leven. De twee broers waren elkaars polaire tegengestelden in zowel naam als natuur: Prometheus plande, waarschuwde en handelde ten behoeve van de mensheid met helderziend vooruitzicht; Epimetheus handelde impulsief, negeerde waarschuwingen en dealde met gevolgen achteraf. Toch waren zij ook diep met elkaar verbonden. Het was de fout van Epimetheus bij het verdelen van de natuurlijke gaven die de diefstal van het vuur door Prometheus noodzakelijk maakte.

Zijn vrouw Pandora was tegelijkertijd zijn grootste vreugde en zijn grootste vergissing. Zijn dochter Pyrrha, en via haar de nieuwe mensheid, gaf Epimetheus een onverwachte rol als voorouder van de hernieuwde mensheid, die de figuur van het nadenken verbindt met het verhaal van het nieuwe begin van de beschaving na de grote vloed.

Epimetheus ontving vrijwel geen directe cultusverering in het antieke Griekenland. Als figuur die falen, impulsiviteit en catastrofaal nadenken belichaamde, was hij niet een godheid tot wie vereerders zich van nature zouden wenden voor bijstand of bescherming. Zijn betekenis was literair en filosofisch eerder dan religieus in de cultische zin.

In de filosofische traditie was Epimetheus echter extreem belangrijk. Plato's gebruik van de Epimetheus-Prometheusm ythe in de Protagoras om de oorsprong van de menselijke beschaving te verklaren maakte hem tot een sleutelfiguur in antieke debatten over de aard van politieke deugd, de oorsprong van de samenleving en wat kwaliteiten de mensen werkelijk onderscheiden van dieren.

Epimetheus had geen gevestigde symbolische attributen in de formele iconografische traditie van de Griekse kunst. De geopende pot (pithos), in de latere traditie verkeerdelijk vertaald als "de doos van Pandora", is het krachtigste beeld dat verbonden is met de Epimetheus-mythe. De pot, verzegeld door de goden en geopend in zijn huishouden, werd een van de meest resonante symbolen in de gehele Griekse mythologie: een houder van catastrofe, een beeld van onomkeerbaarheid. De foutieve vertaling van pithos (grote opslagpot) als "doos" is afkomstig van de Renaissance-geleerde Erasmus.