Delos: Heilig Eiland en Geboorteplaats van Apollo en Artemis

Delos is een klein, rotsachtig eiland in het geografische hart van de Cycladen, nauwelijks vijf kilometer lang. Toch is zijn mythologische en historische betekenis volledig buiten verhouding tot zijn omvang. In de Griekse traditie was Delos de geboorteplaats van Apollo en Artemis, de tweelingkinderen van Zeus en Leto, en dit enige feit maakte het een van de heiligste plaatsen in de antieke Griekse wereld.

De heilige status van het eiland was oud en alomtegenwoordig. Niemand mocht worden geboren of sterven op Delos; zieken en zwangere vrouwen werden overgebracht naar het naburige eiland Rheneia. Het eiland werd meerdere malen gezuiverd, zijn oude begravingen verwijderd om elke besmetting van de sterfelijkheid te voorkomen het heiligdom van de geboorteplaats van goden te bezoedelen. Zelfs in oorlogstijd werd Delos gerespecteerd als een plek van vrijhaven en neutraliteit.

Op het hoogtepunt van zijn belang in de Hellenistische periode was Delos tegelijkertijd een groot religieus heiligdom, een belangrijke commerciële haven en het bankcentrum van de Egeïsche Zee. Vandaag is het onbewoond, al zo vanaf de 1ste eeuw v.Chr., en zijn uitgebreide ruïnes, verspreid over het hele eiland onder de open hemel, vormen een van de grootste en best bewaarde archeologische vindplaatsen in Griekenland.

De centrale mythe van Delos is het verhaal van Leto's bevalling. Leto, een Titanin, was door Zeus gekozen als minnares en raakte zwanger van tweelingkinderen. Hera, woedend over haar mans ontrouw, verbood elk land en eiland Leto op te nemen of haar te laten bevallen. De aarde beefde op Hera's bevel, en geen enkel land durfde de barende godin te onderscheppen.

Delos alleen, op dat moment een drijvend, wortelloos eiland genaamd Ortygia, zonder anker drijvend door de Egeïsche Zee, stemde ermee in haar op te nemen. Omdat het technisch gezien geen 'land' was in de gebruikelijke zin, bond Hera's decreet het niet. In ruil beloofde Leto dat haar goddelijke zoon zijn beroemdste heiligdom op het eiland zou bouwen, het eeuwige roem en welvaart brengend. Poseidon ankerde het eiland aan de zeebodem met vier diamanten pilaren, en het werd vastgezet in het centrum van de Cycladen.

Leto baarde negen dagen en nachten, terwijl alle godinnen behalve Hera samenkwamen om haar te helpen. Hera had Eileithyia, de godin van de bevalling, vastgehouden om Leto de geboorte te verhinderen. Ten slotte omkoopten de andere godinnen Eileithyia met een grote barnsteen halsketting, en zij kwam naar Delos. Leto greep een heilige palmboom die naast een meer groeide en baarde eerst Artemis en vervolgens, met Artemis als vroedvrouw, Apollo.

Het moment van Apollo's geboorte was, volgens de Homerische Hymne aan Apollo, een moment van kosmische transformatie: het eiland zelf werd overspoeld met gouden licht, het heilige meer rimpelde met goddelijke stralenkrans, en de zwanen, Apollo's heilige vogels, cirkelden het eiland rond in viering.

Delos ligt in het centrum van de Cycladen, ruwweg halverwege tussen de eilanden Mykonos (ten noordoosten) en Syros (ten westen). Het eiland is klein, approximately 5 km lang en 1,3 km breed, en vrijwel geheel rotsachtig en kaal, met weinig vegetatie behalve struikachtige tijm. Zijn hoogste punt, de Berg Kynthos (113 meter), domineert het zuidelijke deel van het eiland en biedt panoramische uitzichten over de Cycladen.

In de mythe was de Berg Kynthos waar Apollo en Artemis werden geboren (in sommige tradities) of waar zij hun jeugd doorbrachten. Beide goden dragen bijnamen afgeleid van de berg: Apollo wordt soms Kynthios en Artemis Kynthia genoemd. Op zijn top werd een heiligdom voor Zeus en Athena gevestigd.

De archeologische overblijfselen beslaan vrijwel het gehele eiland. Het hoofdheiligdom van Apollo, aan de westelijke oever, bestaat uit drie opeenvolgende tempels voor Apollo, een heilige schatkamer en de beroemde Terras van de Leeuwen, een rij archaïsche marmeren leeuwen (oorspronkelijk negen, nu vijf) die het heilige meer aankijken waar Leto de palmboom greep om te bevallen.

Delos werd bewoond vanaf ten minste het 3de millennium v.Chr. en diende als cultuslocatie vanaf ongeveer 900 v.Chr. Het Ionische Griekse heiligdom van het eiland groeide gestaag in belang door de Archaïsche periode (c. 700–480 v.Chr.), toen de Delische Spelen werden vastgesteld en de eerste grote stenen tempels werden gebouwd.

Delos bereikte zijn grootste welvaart in de Hellenistische en Romeinse perioden (c. 314–69 v.Chr.). Na de verwoesting van Korinthe in 146 v.Chr. verklaarde Rome Delos een vrije haven en gaf het bestuur ervan aan Athene. Het eiland werd de voornaamste slavenmarkt en het bankcentrum van de Egeïsche Zee, met een bevolking geschat op 20.000–30.000 op zijn hoogtepunt.

Deze welvaart eindigde catastrofaal in 88 v.Chr., toen de troepen van Mithridates VI van Pontus Delos plunderden en de volledige bevolking afslachtten of tot slaven maakten. Een tweede plundering door piraten in 69 v.Chr. maakte elk vooruitzicht op herstel onmogelijk. Het eiland werd nooit meer permanent bewoond.

Delos is bereikbaar via dagboten vanuit het naburige Mykonos. Het eiland heeft geen permanente bevolking en geen accommodatie: bezoekers moeten dezelfde dag terugkeren. De uitgebreide ruïnes, verspreid over het gehele eiland, zijn goed gesignaleerd, en een klein museum op het terrein herbergt beeldhouwwerken en vondsten van het heiligdom.

De beste bezoektijd is de lente of vroege herfst: de zomerhitte kan ondragelijk zijn op het rotsachtige, nagenoeg schaduwloze eiland, en de winter brengt onregelmatige bootdiensten. Stevige schoenen en water meenemen is essentieel. Een bezoek van twee tot drie uur volstaat om de voornaamste sites te zien, maar de uitgestrekheld van de ruins laat meer voor degenen die willen.