Olympia: Geboorteplaats van de Olympische Spelen

Olympia is een van de meest significante sites in de gehele antieke Griekse wereld, niet een stad maar een heilig heiligdom, een plek afgezonderd van het gewone menselijke leven en volledig gewijd aan de verering van Zeus en de viering van atletische excellentie. Meer dan duizend jaar lang, van 776 v.Chr. tot 393 n.Chr., verzamelden atleten van over de Griekssprekende wereld zich hier elke vier jaar voor de Olympische Spelen, het meest prestigieuze sport- en religieuze festival van de oudheid.

Gelegen in het groene dal van Elis in het westelijke Peloponnesos, aan de samenvloeiing van de Alpheios en Kladeos rivieren, was Olympia niet louter een sportaccommodatie. Het was een pan-Helleens heiligdom, een neutraal terrein waar de strijdende stadstaten van Griekenland de wapens neerlegden (onder de voorwaarden van de heilige Olympische Vrede), hun beste atleten en offergaven stuurden, en hun gemeenschappelijke identiteit als Grieken erkenden door gedeeld ritueel en wedstrijd.

In zijn hart stond de grote Tempel van Zeus, voltooid rond 457 v.Chr., die een van de meest gevierde kunstwerken van de antieke wereld huisvestte: Pheidias' kolossale chryselefantine (goud en ivoor) standbeeld van Zeus, gerekend onder de Zeven Wereldwonderen. Vandaag is Olympia een UNESCO Werelderfgoed en een van de olympische vlam-aansteekceremonie wordt hier gehouden aan het begin van elke moderne Olympische Spelen.

De mythologie van Olympia is zo rijk als haar archeologie. De stichting van het heiligdom werd toegeschreven aan verschillende mythologische figuren.

De beroemdste stichtingsmythe verbindt Olympia met Pelops, de legendarische held die zijn naam gaf aan de Peloponnesos ('Eiland van Pelops'). Pelops was een Lydische prins die naar Elis kwam om mee te dingen naar de hand van Hippodamia, dochter van Koning Oinomaos. Oinomaos daagde elke vrijende man uit voor een wagenrace, waarbij degenen die verloren werden terechtgesteld. Pelops won, ofwel door goddelijke gunst (Poseidon gaf hem gouden paarden) ofwel door omkooppoging (hij bekortte de asspin van de wagenmenner van de koning). Oinomaos stierf in de crash en Pelops won zowel de race als het koninkrijk. De Olympische Spelen werden, in deze traditie, gesticht door Pelops ter viering van zijn overwinning.

Een alternatieve traditie schreef de stichting van de Spelen toe aan Heracles, die na zijn twaalf werken het heiligdom van Zeus in Olympia stichtte en atletische wedstrijden organiseerde ter ere van de god. Heracles zou de afstand van de originele hardloopbaan zelf hebben uitgemeten — precies 600 van zijn eigen voeten, waarmee het stadion zijn karakteristieke lengte kreeg.

Het heiligdom van Olympia beslaat een breed, vlak dal in het westelijke Peloponnesos, begrensd door de Alpheios Rivier in het zuiden en de Kladeos Rivier in het westen. De centrale heilige omheining, bekend als de Altis ('het woud'), omvatte de belangrijkste tempels en altaren. Omheen lagen de faciliteiten voor de Spelen: het stadion, de hippodroom, het gymnasium, de palaestra en verblijven voor atleten en officieren.

De Tempel van Zeus, de grootste tempel op de Peloponnesos, domineerde de Altis. Gebouwd tussen 470 en 457 v.Chr. in de Dorische stijl, mat hij 64 meter lang en 27 meter breed. Zijn beeldhouwprogramma was buitengewoon: de westelijke gevel toonde de strijd tussen de Lapithen en Centauren, terwijl de oostelijke gevel het moment voor de wagenrace van Pelops liet zien. De twaalf metopen toonden de werken van Heracles.

Binnenin stond Pheidias' standbeeld van Zeus, voltooid rond 435 v.Chr. De zittende figuur was ongeveer 12 meter hoog, zo groot dat antieke bezoekers graapten dat Zeus een gat in het dak zou slaan als hij opstond. Gemaakt van ivoor voor het vlees en goud voor het gewaad, schilderde het de oppergod thronend en sereen, met Nike (Overwinning) in de ene hand en een scepter in de andere. De Stadion kon ongeveer 40.000 toeschouwers huisvesten op grassen dijken.

De antieke Olympische Spelen worden traditioneel gedateerd op hun eerste viering in 776 v.Chr. De Spelen werden gehouden elke vier jaar, een cyclus bekend als een Olympiade die een van de standaard manieren werd waarop antieke Grieken gebeurtenissen dateerden. De 293ste en laatste antieke Olympiade werd gehouden in 393 n.Chr., waarna de christelijke keizer Theodosius I de Spelen verbood als heidens religieus festival.

De Spelen begonnen met slechts één wedstrijd, een voetrace over de lengte van het stadion, en breidden geleidelijk uit over eeuwen om een 200-meter sprint, een langeafstandsrace, worstelen, boksen, pankration, de vijfkamp en wagenraces te omvatten. Overwinning in Olympia was de grootste eer die een atleet kon bereiken in de antieke wereld. Winnaars ontvingen slechts een olijfkrans, symbolisch bescheiden, maar in praktische termen enorm waardevol.

De archeologische site van het antieke Olympia is gelegen bij het moderne dorp Archaia Olympia in het westelijke Peloponnesos, ongeveer 340 kilometer ten zuidwesten van Athene. De ruïnes van de Tempel van Zeus, de zuilen van de Tempel van Hera, de palaestra en bovenal het antieke stadion zijn allemaal zichtbaar en toegankelijk. Door de originele gewelfde stenen tunnel het stadion betreden, via welke antieke atleten binnenkwamen, is een unieke ervaring. Het aangrenzende Archeologisch Museum van Olympia herbergt het originele beeldhouwprogramma van de Zeustempelpedimenten, waaronder de Hermes van Praxiteles, de Nike van Paionios en duizenden votiefoffer-gaven.

Elke moderne Olympische Spelen begint met de olympische vlam-aansteekceremonie gehouden in Olympia, waarbij actrices gekleed als antieke priesteressen een parabolische spiegel gebruiken om zonlicht te focussen en de vlam te ontsteken, die vervolgens per estafette naar de gaststad wordt gedragen.