Tartarus: De Diepste Afgrond van de Onderwereld

Tartarus is de meest extreme regio in alle Griekse kosmologie, een afgrond van zulke onnoemelijke diepte dat de antieke Grieken hem beschouwden als even ver onder de Onderwereld liggend als de aarde onder de hemel ligt. Het was tegelijkertijd een plek, een gevangenis en een god: een van de eerste wezens die uit de oeroudelijke Chaos voortkwamen bij het begin van de schepping, en de diepste kerker in het universum, gereserveerd voor de meest verschrikkelijke vijanden van de goddelijke orde en de meest slechte sterfelijke zondaars.

In de Theogonie beschrijft Hesiodus Tartarus als een donkere en mistige plek omringd door bronzen muren en drievoudige nacht, waaruit nooit iemand kon terugkeren. Toen Zeus de Titanen omverwierp en de controle over de kosmos overnam, was het naar Tartarus dat hij zijn verslagen vijanden verbandigde, hen onder de aarde opsloeg onder bewaking van de honderdhandige reuzen, de Hecatoncheiren.

Latere traditie breidde Tartarus uit tot een plek van morele straf: een regio waar sterfelijke zielen die de zwaarste misdaden hadden gepleegd — hoogmoed jegens de goden, moord, verraad en meineed — veroordeeld waren eeuwig te lijden. Figuren als Sisyphus, Tantalus, Ixion en de Danaïden ondergingen hun beroemde folteringen binnen zijn muren, elke straf nauwkeurig en poëtisch afgestemd op hun misdaad.

Tartarus neemt een fundamentele positie in in de Griekse kosmologie. In Hesiodus' Theogonie wordt het als een van de allereerste dingen benoemd die tot bestaan kwamen, na Chaos en Gaia (Aarde), en samen met Eros (Liefde). Als oeroudelijke entiteit is Tartarus niet simpelweg een locatie maar een kosmisch principe: de ultieme diepte, de uiteindelijke grens onder alle dingen, de absolute bodem van het universum.

Deze dubbele natuur — als zowel godheid als plek — gaf Tartarus een autoriteit die de latere Onderwereld van Hades ontbeerde. Waar Hades het rijk van de doden in het algemeen was, een schimmige spiegel van de levende wereld, was Tartarus iets absoluters: de gevangenis van kosmische misdadigers en de belichaming van onherroepelijke goddelijke straf.

De opsluiting van de Titanen in Tartarus na de Titanenoorlog was een bepalende daad van Zeus' heerschappij. Door zijn vijanden in de afgrond te werpen en de Hecatoncheiren als hun bewakers aan te stellen, vestigde Zeus de kosmische orde die de wereld van de Olympische goden zou besturen. Plato gebruikte Tartarus later in zijn filosofische werken als de ultieme bestemming van de ongeneeslijk slechten, wier misdaden zo groot waren dat zelfs goddelijke straf hen niet kon corrigeren.

Antieke bronnen zijn consistent in het plaatsen van Tartarus op de absolute bodem van de kosmos, onder zelfs het rijk van de doden geregeerd door Hades. Hesiodus specificeert dat een bronzen aambeeld dat van de hemel viel, negen dagen en nachten zou vallen om de aarde te bereiken, en nog eens negen dagen en nachten om Tartarus te bereiken.

Hesiodus beschrijft Tartarus als omsloten door drie lagen nacht, met een bronzen omheining en poorten, verder omgeven door een grote gapende kloof. De Styx stroomde er omheen, en haar poorten werden bewaakt door de Hecatoncheiren. Virgil, in zijn Aeneïs, biedt de meest uitgebreide beschrijving: een enorme, donkere gevangenis drie keer zo breed als Elysium, omringd door de Phlegethon (een vlammende rivier), met ijzeren torens, adamantijnen poorten, en Tisiphone (een van de Furiën) die waakzaam de wacht hield bij de ingang met een zweep van slangen.

De Titanenoorlog en de Opsluiting van de Titanen: Na tien jaar oorlog versloegen Zeus en de Olympiërs de Titanen, geleid door Cronus. De overwonnen Titanen werden in Tartarus geworpen, in ketens gebonden en onder bewaking van de Hecatoncheiren gesteld. De opsluiting van de Titanen in Tartarus vestigde Zeus' gezag als de nieuwe kosmische orde.

De Straf van Sisyphus: Sisyphus, de slimme koning van Korinthe, had de dood tweemaal bedrogen en de goden met sluwheid getart. Zijn straf in Tartarus was een groot rotsblok voor eeuwig een steile heuvel op te rollen, alleen voor het terug te rollen op het moment dat het de top naderde, hem dwingend opnieuw te beginnen zonder einde. Zijn kwelling is een van de meest duurzame symbolen geworden in de westerse cultuur voor de zinloosheid van vergeefse arbeid.

De Straf van Tantalus: Tantalus, een koning die het voorrecht had gekregen bij de goden te dineren, beloonde hun gunst door zijn eigen zoon Pelops te doden en zijn vlees aan een goddelijk banket te serveren. Zijn straf in Tartarus was te staan in een waterploel onder fruitbomen: telkens als hij neigde te drinken, week het water terug; telkens als hij naar het fruit reikte, trokken de takken zich terug. Het woord 'tantaliseren' is direct afgeleid van zijn naam.

De Straf van Ixion: Ixion, een sterfelijke koning, probeerde Hera, koningin van de goden, te verleiden. Zeus strafte hem door hem te binden aan een groot brandend wiel dat voor eeuwig ronddraait in Tartarus.