Thebe: Stad van Oedipus en Cadmus

Thebe was een van de meest mythologisch beladen steden in het gehele antieke Griekenland, een plek zo verzadigd van legende dat het de setting werd voor sommige van de grootste tragedies ooit geschreven. Het was de stad waar Oedipus onbewust zijn vader doodde en met zijn moeder trouwde; waar Antigone de dood koos boven gehoorzaamheid aan onrechtvaardig recht; waar Heracles werd geboren; waar Dionysus werd verwekt; en waar de legendarische Cadmus, stichter van de stad, drakentanden zaaide en toekeek hoe krijgers uit de aarde opsproten.

In de Griekse mythe was Thebe een stad onder een vloek. Het huis van Cadmus, stichter van Thebe, werd getroffen door generatie na generatie catastrofes: goddelijke straf, monsterlijke geboortes, broedermoordoorlog en de afschuwelijke uitwerking van loten die geen mens kon ontwijken. De mythen van Thebe gaven de Atheense tragedieschrijvers hun rijkste materiaal; Sophocles, Aeschylus en Euripides keerden steeds opnieuw terug naar Thebaanse verhalen voor hun verkenningen van lot, vrije wil en de grenzen van menselijke macht.

De mythologische stichting van Thebe is een van de meest dramatische oorsprongsverhalen in de Griekse mythologie. Cadmus was een Fenicische prins, de broer van Europa (die Zeus ontvoerde in de gedaante van een stier). Gestuurd door zijn vader om Europa te zoeken, raadpleegde Cadmus het Delphische orakel en werd gezegd de zoektocht op te geven, een koe te volgen en een stad te stichten waar de koe neerviel om te rusten.

De koe bracht hem naar de vlakte van Boeotia en stopte op een plek die Thebe zou worden. Maar voor de stichting kon doorgaan had Cadmus water nodig, en de bron waarnaar hij zijn metgezellen stuurde werd bewaakt door een reuzenslang heilig aan Ares. De slang doodde zijn mannen, en Cadmus versloeg haar op zijn beurt.

Athena instrueerde Cadmus vervolgens de tanden van de slang in de aarde te zaaien als zaden. Uit de grond sprongen volledig bewapende krijgers, de Spartoi ('de gezaaiden'). Ze begonnen onmiddellijk te vechten tot slechts vijf overbleven. Deze vijf krijgers werden de voorvaderlijke stichters van de grote Thebaanse adellijke families. Als straf voor het doden van Ares' slang moest Cadmus de god acht jaar dienen. Daarna gaf Zeus hem Harmonia, dochter van Ares en Aphrodite, als zijn vrouw, een goddelijke bruid die de verzoening van de gewelddadige oorsprong van de stad met de hoop op harmonie en beschaving belichaamde.

De mythen van Thebe worden gedomineerd door de vervloekte afstammelingsregel van Cadmus' nakomelingen, met name het huis van Labdacus, de familielijn die Oedipus voortbracht.

Oedipus was de zoon van Laius, koning van Thebe, en Jocaste. Een orakel had Laius gewaarschuwd dat zijn zoon hem zou doden, zodat de baby Oedipus op een berghelling werd achtergelaten om te sterven, zijn voeten doorboord en gebonden. Gered door een herder en grootgebracht door de koning en koningin van Korinthe, groeide Oedipus op zonder zijn ware afkomst te kennen.

Op de weg naar Thebe doodde Oedipus een oude man die zijn weg versperde — zijn vader Laius, die hij niet herkende. Hij trof vervolgens de Sfinx, het monsterlijke wezen (deels vrouw, deels leeuw, deels adelaar) dat Thebe terroriseerde door iedereen te verslinden die haar raadsel niet kon beantwoorden: 'Wat loopt op vier benen in de ochtend, op twee 's middags, en op drie 's avonds?' Oedipus antwoordde correct: 'De mens', die kruipt als baby, rechtop loopt als volwassene en een staf gebruikt op oude dag. De Sfinx wierp zich van haar rots in haar nederlaag, en Thebe beloonde Oedipus met haar troon en de hand van de recent verweduwd koningin Jocaste — zijn moeder.

Toen de waarheid uiteindelijk aan het licht kwam via de meedogenloze ondervraging van Oedipus zelf, naar de oorzaak van een pest die Thebe trof, vernietigde het de koninklijke familie volledig. Jocaste hing zich op; Oedipus verblindde zichzelf en ging in ballingschap. Het verhaal, gedramatiseerd door Sophocles in Oedipus Rex, werd de bepalende tragedie van de westerse literatuur.

De vloek eindigde niet met Oedipus. Zijn twee zonen, Eteocles en Polynices, kwamen overeen de troon van Thebe te delen door om beurten te regeren, elk een jaar. Maar toen Eteocles' eerste jaar eindigde, weigerde hij de troon af te staan. Polynices, verbannen en woedend, stelde een coalitie van zeven helden samen en leidde hen in een aanval op Thebe's zeven poorten. De aanval mislukte catastrofaal — en Eteocles en Polynices doodden elkaar in een tweekamp.

De nieuwe koning Creon beval dat Eteocles een behoorlijke begrafenis zou krijgen, maar Polynices, die zijn eigen stad had aangevallen, ongegraven zou blijven. Oedipus' dochter Antigone negeerde dit bevel, erop aandringend dat de goddelijke wet (die vereiste dat alle doden begrafenisriten ontvingen) zwaarder woog dan de menselijke wet. Creon liet haar levend opsluiten in een grot als straf. Ze hing zich op; Creons zoon Haemon, die van Antigone hield, doodde zichzelf boven haar lichaam; en Creons vrouw Eurydice doodde zichzelf bij het horen van de dood van haar zoon. Sophocles' Antigone blijft een van de meest opgevoerde toneelstukken in het wereldtheater.