Disney's Hercules vs. de Echte Griekse Mythologie

Disney’s Hercules (1997) is een van de vrolijkste films ooit gemaakt over een van de donkerste figuren uit de Griekse mythologie. Gericht door Ron Clements en John Musker speelde de film wereldwijd meer dan 250 miljoen dollar in, leverde een televisieserie en een Broadway-musical op, en blijft een van de meest herkenbare populaire introducties tot de mythologie van Heracles (de Griekse naam; Hercules is de Romeinse versie).

De film is ook, naar mythologische maatstaven, een radicale heruitvinding. Waar de echte Heracles een diep tragische figuur is — een held van titanische kracht die zijn eigen kinderen vermoordt in een aanval van goddelijke waanzin en zijn leven doorbrengt met boete doen — is Disney’s Hercules een vrolijk verhaal van een onbeholpen tiener die zijn goddelijke erfenis ontdekt. Het meest verontrustende element van de originele mythe wordt, in de film, de aanleiding die een gelukkig einde mogelijk maakt.

Ondanks zijn ingrijpende afwijkingen behoudt Disney’s Hercules verscheidene mythologische kernelementen. De basisgezinsverhoudingen zijn correct weergegeven: Hercules/Heracles is de zoon van Zeus, Hera is de vrouw van Zeus die de held vervolgt, en Hermes dient als de goddelijke boodschapper. De Twaalf Arbeiden van Heracles zijn aanwezig, zij het zwaar samengeperst. De Hydra-scène is het meest mythologisch getrouwe set piece van de film. De Muzen als vertelsters is een echte klassieke aanpak — de aanroeping van de Muzen om een verhaal te vertellen gaat terug tot Homerus’ openingsregels. Het visuele ontwerp van de film put sterk uit de antieke Griekse vaasschilderkunst.

De meest significante mythologische afwijking van de film is zijn behandeling van Hades. In Disney’s versie is Hades de schurk — een vlotpratende, intrigerende antagonist die Olympus wil overnemen. In de antieke Griekse religie was Hades niets van dien aard. Hij was de strenge, onontkoombare, maar rechtvaardige heerser van de doden — een god gerespecteerd en gevreesd maar niet kwaadwillig. De Grieken vermeden zelfs zijn naam hardop uit te spreken (zij gebruikten eufemismen zoals “Plouton,” wat “de rijke” betekent) niet omdat hij slecht was maar omdat het aanroepen van de dood gevaarlijk was. Hades’ wrok jegens Zeus is veel meer een product van latere (deels door het christendom beïnvloede) verwarring van de god van de dood met de duivel dan van de antieke Griekse mythologie.

In de film is Hera Hercules’ toegewijde moeder. In de echte Griekse mythologie is Hera Heracles’ grootste vijand — de godin die hem vervolgde van vóór zijn geboorte en verantwoordelijk was voor de grootste ramp van zijn leven. In de originele mythe haatte Hera Heracles omdat hij het product was van een van Zeus’ vele affaires. Haar jaloezie leidde haar ertoe Heracles krankzinnig te maken, waardoor hij zijn vrouw Megara en hun kinderen doodde — de misdaad waarvoor de Twaalf Arbeiden zijn boetedoening waren. Disney kon geen familiefilm maken die deze mythologie waarheidsgetrouw uitbeeldde, en verving Hera’s vijandschap door Hades als schurk — maar dit vereiste het fundamenteel verkeerd voorstellen van twee grote mythologische figuren tegelijkertijd.

De echte Heracles van de Griekse mythologie is een van de meest complexe figuren in de gehele traditie — een held van onmogelijke kracht en even onmogelijk lijden, wiens grootheid en zijn misdaden onlosmakelijk zijn verbonden. De Twaalf Arbeiden, opgelegd door Koning Eurystheus van Tiryns op Hera’s aandringen, waren Heracles’ boetedoening voor de moord op zijn gezin: (1) de Nemeïsche Leeuw, (2) de Lernaïsche Hydra, (3) het Erymanthische Zwijn, (4) de Ceryneiische Hinde, (5) de Stymphaalse Vogels, (6) de Augiasstallen, (7) de Kretenzische Stier, (8) de Merries van Diomedes, (9) de Gordel van Hippolyta, (10) het Vee van Geryon, (11) de Appels van de Hesperiden, en (12) het vangen van Cerberus. Deze arbeiden werden niet uitgevoerd om “een echte held te worden” maar om boete te doen voor een onuitsprekelijke misdaad. De morele zwaarte ervan is volledig anders dan in Disney’s versie.

Disney’s Megara — sarcastisch, wereldwijs, terughoudend heroïsch — is een van de meest originele creaties van de film. In de Griekse mythologie was Megara Heracles’ eerste vrouw, de dochter van Creon, koning van Thebe, hem gegeven als beloning voor vroege heldhaftige daden. Hun huwelijk bracht verscheidene kinderen voort. De mythologische Megara is geen cynische intrigant maar een onschuldig slachtoffer dat de meest verschrikkelijke daad in Heracles’ leven wordt: aangedreven door Hera’s waanzin doodde Heracles haar en hun kinderen. Disney hield alleen de naam en schiep effectief een nieuw personage.

Ondanks zijn mythologische vrijheden — of misschien dankzij hen — is Disney’s Hercules een geliefde culturele touchsteen gebleven voor de generatie die ermee opgroeide. Zijn gedenkwaardige liedjes, opvallende visuele ontwerp en echt grappige script hebben hem een langer leven gegeven dan zijn eerste kassasucces suggereerde. De nalatenschap van de film voor mythologie-onderwijs is gemengd: miljoenen mensen wier eerste kennismaking met Heracles via deze film liep, komen bij de echte mythologie met verwachtingen die dramatisch verkeerd zijn — Hades is niet de schurk, Hera is geen liefdevolle moeder. Maar de film maakte ook Heracles, Zeus, Hades, Hera en de Twaalf Arbeiden voor een hele generatie bekende namen, en nieuwsgierigheid naar de echte mythologie leidt, eenmaal aangewakkerd, doorgaans tot een rijkere betrokkenheid.