Marsyas: De Sater die Apollo Uitdaagde

De mythe van Marsyas is een van de meest verontrustende en tot nadenken stemmende verhalen in de Griekse mythologie: een verhaal over artistieke ambitie, goddelijke jaloezie en de angstaanjagende kloof tussen sterfelijke excellentie en goddelijke perfectie. Een sater vindt een verlaten fluit, beheerst hem door jaren van gepassioneerde oefening, groeit zelfverzekerd in zijn vaardigheid en daagt uiteindelijk de god Apollo zelf uit. Het resultaat is catastrofaal.

Wat de mythe zo duurzaam maakt is niet haar eenvoudige boodschap, ''daag de goden niet uit'', maar haar diepere ambiguïteiten. Marsyas was werkelijk begaafd. Zijn muziek beroerde werkelijk mensen. De wedstrijd was mogelijk werkelijk gelijkopgaand. En de straf, levend gevild worden, was zo onevenredig dat antieke lezers, net als moderne, haar verontrustend vonden. De rivier die stroomde uit de tranen geweid om Marsyas werd een symbool van rouw voor alle kunstenaars vernietigd door macht.

De mythe verkent wat het kost kunstenaar te zijn in een wereld waar goden het eigenaarschap van schoonheid opeisen, en wat er gebeurt wanneer menselijke creatieve ambitie weigert binnen haar toegewezen grenzen te blijven.

Het verhaal van Marsyas begint niet met Marsyas zelf, maar met de uitvinding, en het weggooien, van de dubbelfluit, de aulos.

De Uitvinding en Verwerping van Athena

Athena, de godin van vakmanschap en wijsheid, vond de dubbelfluit uit en werd haar eerste speler. Maar toen zij hem bespeelde, lachten de andere goden haar uit: de fysieke inspanning van het blazen op het instrument vertrok haar wangen en gezicht op onaantrekkelijke wijze. Vernederd keek zij naar haar eigen spiegelbeeld in een plas water en zag wat zij zagen. In woede en schaamte gooide zij de aulos weg en legde er een vloek op: ongeluk zou komen over wie hem ook opraapte.

Marsyas Vindt de Fluit

Marsyas was een sater of silenus (antieke bronnen variëren) uit Phrygia in Klein-Azië: een wezens van de wildernis, half mens en half dier, geassocieerd met de bossen, wijn en de volgelingen van Dionysus. Hij vond de weggegooid aulos liggend in een veld of woud. Toen hij hem bespeelde, produceerde hij muziek die leek van zichzelf te komen; Athena's vaardigheid was in het instrument zelf geabsorbeerd.

Marsyas was gefascineerd. Hij oefende obsessief en ontwikkelde in de loop der tijd een echte beheersing die allen die hem hoorden verstelde. Zijn muziek was aards, gepassioneerd en emotioneel overweldigend, het tegenovergestelde van de koele, wiskundige perfectie van Apollo's lier. Mensen begonnen te zeggen dat zijn spel rivaliseerde met dat van de god van muziek zelf.

Aangemoedigd door zijn vaardigheid en de bewondering van degenen die hem hoorden, daagde Marsyas Apollo uit voor een muziekwedstrijd: een rechtstreekse confrontatie tussen de grootste instrumentale muziek van de sterfelijke wereld en de opperste musicus van de goddelijke wereld.

De Voorwaarden

De rechters waren de Muzen (of in de versie met Midas, een gemengd panel). De inzet was absoluut: de winnaar mocht doen wat hij wenste met de verliezer. Marsyas, vertrouwen in zijn vaardigheid, accepteerde.

De Uitvoering

Beide deelnemers speelden schitterend. De Muzen vonden het aanvankelijk moeilijk een winnaar aan te wijzen; sommige antieke bronnen suggereren dat de wedstrijd werkelijk gelijkopgaand was in de eerste rondes. Maar Apollo introduceerde toen een voorwaarde die de fundamentele ongelijkheid van de wedstrijd blootlegde: hij verklaarde dat elke deelnemer zijn instrument ondersteboven moest spelen en tegelijkertijd zingen. Apollo keerde zijn lier om en zong in perfecte harmonie ermee, twee kunsten gelijktijdig combinerend met goddelijk gemak. Marsyas kon de aulos niet omkeeren en tegelijkertijd spelen en zingen; het was fysiek onmogelijk.

De Muzen kenden de overwinning toe aan Apollo. In de versie met Midas stemde de Lydische koning dwaas voor Marsyas, waarvoor Apollo hem de oren van een ezel gaf. Maar voor Marsyas zelf was de beloning veel verschrikkelijker.

De Straf

Apollo vilte Marsyas levend: hij trok de huid van zijn lichaam terwijl hij nog in leven was, hem vastgebonden aan een pijnboom. Dit was de meest extreme, vernederende en pijnlijke executie die denkbaar was, en de toepassing ervan op een muziekwedstrijd trof antieke lezers als schokkend buiten verhouding. Marsyas riep, aldus Ovidius: ''Waarom scheur jij mij van mezelf?''

Zijn bloed en de tranen van degenen die om hem rouwden, zijn medesaters, de nimfen, de herders en veedrijvers van Phrygia die zijn muziek hadden liefgehad, vloeidden samen en vormden een rivier. De rivier werd Marsyas ter zijner nagedachtenis vernoemd, en ze stroomde helder en puur, zoals zijn muziek, totdat zij de rivier Meander bereikte.

De Marsyas-mythe gaat in op enkele van de diepste spanningen in de Griekse cultuur: tussen menselijke aspiratie en goddelijke autoriteit, tussen aardse passie en hemelse perfectie, en tussen de schoonheid van kunst en het geweld dat onder het oppervlak van beschaving kan schuilgaan.

Hubris en Haar Gevolgen

Op het meest directe niveau illustreert de mythe het gevaar van hubris, aanmatigende trots die buiten haar juiste grenzen treedt. Marsyas, een sater, durfde zichzelf met een god te vergelijken. Ongeacht zijn werkelijke vaardigheid was de daad van de uitdaging zelf aanmatigend, en de mythe bevestigde de absolute hiërarchie tussen sterfelijk en goddelijk.

Apollo's Geweld

Maar het meest verontrustende element van de mythe is de aard van Apollo's straf. Apollo is de god van muziek, schoonheid en beschaving, maar zijn reactie op een muzikale uitdaging is zijn tegenstander levend te villen. Deze tegenstrijdigheid ontging antieke commentatoren niet. De god die de hoogste menselijke waarden vertegenwoordigt, kunst, rede, orde, schoonheid, is in staat tot wilde, buiten verhouding staande wreedheid wanneer zijn suprematie wordt betwist.

Aulos versus Lier: Twee Modellen van Muziek

De wedstrijd tussen de aulos en de lier was niet louter persoonlijk; zij wees op een diep cultureel debat over de aard van muziek zelf. De lier was geassocieerd met rationele, wiskundige harmonie, Apollinische orde en Olympische godsdienst. De aulos was geassocieerd met emotionele intensiteit, Dionysische riten en fysieke, belichaamde ervaring. In het kiezen van de lier boven de aulos onderschreef de mythe een bepaald model van wat muziek, en bij uitbreiding beschaving, zou moeten zijn.

De Kwetsbaarheid van de Kunstenaar

Marsyas' kreet, ''Waarom scheur jij mij van mezelf?'', werd een van de meest geciteerde artistieke uitspraken van de oudheid. Het vangt de identificatie tussen een kunstenaar en hun kunst: zijn muziek laten zwijgen was hem al vernietigen. Het villen maakte slechts letterlijk wat de nederlaag figuurlijk had gedaan. De mythe suggereert dat het grootste gevaar voor een kunstenaar niet middelmatigheid is maar excellentie, want het is excellentie die de kunstenaar in gevaarlijke nabijheid van het goddelijke brengt.

Ovidius' relaas in Metamorfosen Boek VI is de literair krachtigste versie. Zijn behandeling van het villen, Marsyas' kreet, de transformatie van bloed en tranen in de rivier, behoort tot de meest aangrijpende passages in het gehele gedicht. Ovidius moraliseert niet en rechtvaardigt Apollo's handeling niet; hij registreert hem eenvoudig met verschrikkelijke helderheid.

Zowel Apollodorus in de Bibliotheca als Diodorus Siculus in de Bibliotheca Historica geven samenvattende relaas van de wedstrijd en haar uitkomst. Diodorus merkt op dat de huid van Marsyas in Phrygia werd tentoongesteld als een historisch relikwie.

Herodotus vermeldt de rivier Marsyas in Klein-Azië en merkt op dat de Perzen de Griekse rechter Sisamnes levend vilden als waarschuwing voor zijn opvolger, een historische daad die de Marsyas-mythe weerspiegelt en suggereert dat het verhaal diende als cultureel referentiepunt voor de daad van het villen zelf.

De Hangende Marsyas, de figuur van de sater vastgebonden aan een boom wachtend op of ondergaand zijn straf, was een belangrijk sculptuurtype in de Hellenistische periode. Een beroemde marmergroep die de scène uitbeeldt is bekend in meerdere Romeinse kopieën.

De Marsyas-mythe is buitengewoon duurzaam gebleken en spreekt kunstenaars, filosofen en politieke denkers aan over twee en een halve millennia.

De mythe was immens populair in de Renaissance en Barokke kunst. Tiziano's late meesterwerk Het Villen van Marsyas (c. 1576) behoort tot de meest diep bespiegelde schilderijen over het onderwerp: een werk van zodanige complexiteit en duisternis dat geleerden blijven debatteren over zijn betekenis. Tiziano schilderde zichzelf in het beeld als een contemplatieve figuur die de straf gadeslaat. Rafaël, Perugino en velen anderen behandelden het onderwerp ook.

In de oudheid werden standbeelden van Marsyas, typisch de gebonden, hangende figuur, in Romeinse fora geplaatst als symbolen van vrijheid van meningsuiting en burgerlijke vrijheid. Marsyas was gekomen om de individuele stem te vertegenwoordigen die de moed heeft de waarheid te spreken aan goddelijke macht, zelfs ten koste van het sterfelijke leven.

De dichter Zbigniew Herbert schreef een van de meest gevierde gedichten van de 20e eeuw over het onderwerp, ''Apollo en Marsyas'', waarin Apollo's perfect samengesteld vertrek na het villen contrasteert met de rauwe, onmenselijke schreeuw van Marsyas, een geluid dat eerlijker, menselijker en muzikaal waardevoller is dan wat Apollo ooit produceerde.