Automata: De Kunstmatige Wezens van de Griekse Mythologie

Een van de meest opmerkelijke en filosofisch suggestieve elementen van de Griekse mythologie is de traditie van automata: zelfbewegende, kunstmatig geconstrueerde wezens die door goddelijke ambachtslieden het uiterlijk en soms de volledige vermogens van leven kregen. Deze mechanische wonderen, vervaardigd uit brons, goud, klei en andere materialen, vertegenwoordigen een van de vroegste duurzame aanrakingen van de oudheid met vragen die vandaag de dag nog urgent zijn: Wat is leven? Wat is het verschil tussen een gemaakt ding en een levend wezen? Kan vakmanschap en intelligentie werkelijk bewustzijn scheppen?

De automata van de Griekse mythe lopen uiteen van Talos, een kolossale bronzen reus die drie keer daags om het eiland Kreta cirkelde om indringers te verdrijven, tot de prachtige gouden maagden vervaardigd door de smidsgod Hephaestus om hem bij zijn werk te helpen, door Homerus beschreven als bezield met intelligentie, spraak en vakkennis. Daartussenin ligt een opmerkelijke verscheidenheid aan geconstrueerde wezens: gouden waakhonden, kunstmatige vogels, bronzen stieren die vuur ademden.

Hephaestus, de Olympische god van vuur, de smidse en vakmanschap, is de primaire schepper van automata in de Griekse mythologie. Hij wordt door de gehele antieke literatuur heen beschreven als een ambachtsman van bovenmenselijke, werkelijk goddelijke vaardigheid, in staat werken te produceren die de grens tussen het mechanische en het levende vervagen. Zijn automata vertegenwoordigen de ultieme uitdrukking van techne (vakmanschap, kunst, vaardigheid) tot zijn absolute limiet doorgevoerd.

Homerus' Ilias (Boek 18) geeft de meest beroemde antieke beschrijving van de werkplaats van Hephaestus, wanneer de zeegoddelijn Thetis de smidse bezoekt om nieuw wapenrusting te bestellen voor Achilles. De passage beschrijft de god bijgestaan door gouden maagden die bewegen en spreken en denken als levende vrouwen, in elk waarneembaar opzicht identiek aan echte mensen, maar volledig van goud gemaakt. Zij bezaten intelligentie, spraak, kracht en vakkennis, door hun goddelijke maker in hen ingesteld.

Hephaestus vervaardigde ook gouden en zilveren honden om het paleis van koning Alcinous op het eiland Scheria in de Odyssee te bewaken: onsterfelijke, niet-verouderende en eeuwig waakzame schildwachten die nooit moe zouden worden, nooit zouden slapen en nooit zouden sterven. Hij creëerde de bronzen reus Talos. Hij smeedde de eerste vrouw, Pandora, als een goddelijke constructie bezield met een ziel door de goden, het meest verreikende automaton in de Griekse mythe.

Talos was het beroemdste en krachtigste automaton in de Griekse mythologie, een kolossale man volledig van brons gemaakt, aan de Kretenzische koning Minos geschonken door Zeus (of, in sommige tradities, vervaardigd door Hephaestus), of aan Europa als haar beschermer. Zijn functie was de verdediging van Kreta: hij cirkelde driemaal per dag om het eiland, patrouilleerde de kusten en wierp keien naar alle schepen die zonder toestemming naderden. Elke indringer die erin slaagde te landen, werd door Talos gegrepen en tegen zijn lichaam gedrukt, dat hij tot roodgloeiende temperaturen kon verhitten, de gevangene levend verbrandend.

Talos was in wezen onkwetsbaar: een reus van massief brons kan niet gemakkelijk worden geschaad. Hij had echter één kritische zwakheid: één ader die door zijn lichaam liep van nek tot enkel, aan de enkel verzegeld door een vlies, een spijker of een bronzen pin. Door deze ader stroomde geen bloed maar goddelijk ichor, de vloeistof die diende als levenssubstantie van goden en goddelijke constructies. Als het zegel werd verwijderd of de ader geopend, zou het ichor weglopen en Talos zou ophouden te functioneren.

Deze zwakheid werd benut door Medea tijdens de reis van de Argonauten. Toen Jason en de Argonauten op Kreta moesten landen en Talos hen verdreef, gebruikte Medea met haar bovennatuurlijke krachten spreuken om de reus gek te maken, hem zichzelf te laten verwonden, of overtuigde hem de spijker zelf te verwijderen door hem onsterfelijkheid te beloven. Het ichor stroomde uit zijn enkel als gesmolten lood en Talos viel in de zee en stierf.

Pandora: Door Hephaestus geschapen op Zeusbevel was Pandora de eerste vrouw, een geconstrueerd wezen samengesteld uit klei en door meerdere goden begiftigd met leven en attributen. Athena leerde haar het handwerk, Aphrodite gaf haar schoonheid, Hermes gaf haar spraak en sluwheid, en de Gratiën tooiden haar. Haar schepping en de daaropvolgende opening van haar beroemde pot (populair een "doos" genoemd) ontketende lijden in de wereld.

De Gouden Maagden: Zoals beschreven in Homerus' Ilias, werd Hephaestus bijgestaan door gouden vrouwenfiguren "als levende vrouwen", die intelligentie, spraak en kracht en vakkennis bezaten. Hun beschrijving is bijna terloops: Homerus presenteert hen eenvoudig als deel van de inrichting van de goddelijke smidse.

De Bronzen Stieren van Aeetes: De koning van Colchis, Aeetes, bezat twee enorme bronzen stieren die vuur uitademden uit hun neusgaten, nog een product van het vakmanschap van Hephaestus. Jason werd vereist deze stieren te tuigen en er mee te ploegen als voorwaarde voor het ontvangen van het Gouden Vlies.

De Standbeelden van Daedalus: De legendarische ambachtsman Daedalus, een sterfelijk genie dat goddelijke vaardigheid benaderde, zou standbeelden hebben gemaakt die zo levensecht waren dat zij konden bewegen, zien en geketend moesten worden om te voorkomen dat zij wegliepen.

De automata van de Griekse mythologie vertegenwoordigen een van de vroegste duurzame aanrakingen van de oudheid met wat filosofen nu de filosofie van de geest noemen en wat wij zouden kunnen noemen de ethiek van kunstmatig leven. De vragen die zij oproepen, kan een gemaakt ding werkelijk leven? Wat maakt een wezen bewust? Heeft een geconstrueerde geest dezelfde status als een geboren geest?, waren in de oudheid niet louter decoratief maar werkelijk verontrustend voor antieke denkers.

Aristoteles stelde zich in zijn Politica beroemd voor dat als shuttles zichzelf konden weven en lyren zichzelf konden bespelen, meesters geen slaven nodig zouden hebben, een gedachte-experiment dat de mythologische automaton-traditie gebruikte om de relatie tussen gereedschap, arbeid en autonomie te verkennen.

Talos is met name gelezen als een symbool van de perfecte defensieve staat: een onvermoeibare wachter die nooit slaapt, nooit moe wordt, nooit sympathie voelt of steekpenningen aanneemt. Zijn neerlaag door de magie van Medea vertegenwoordigt de grenzen van louter mechanische bescherming.

Daedalus vertegenwoordigt het sterfelijke tegenstuk van Hephaestus in de automaton-traditie, een ambachtsman van bijna-goddelijke vaardigheid wiens scheppingen herhaaldelijk de grens vervagen tussen kunst en leven. Zijn standbeelden, gezegd te kunnen bewegen en zien, waren de meest levensechte constructies in de sterfelijke wereld. Hij bouwde het Labyrint voor koning Minos van Kreta om de Minotaurus te bevatten.

Het beroemdste zijn de vleugels van veren en was die Daedalus voor zichzelf en zijn zoon Icarus bouwde om uit Kreta te ontsnappen. De vleugels werkten perfect: zij waren technisch vlekkeloos. De mislukking kwam niet van het vakmanschap maar van menselijke zwakheid: Icarus vloog te dicht bij de zon, het was smolt en hij viel in de zee. Deze episode is gelezen als een meditatie over de grenzen van menselijk vakmanschap: de constructie kan perfect zijn terwijl de mens die er gebruik van maakt feilbaar blijft.

Talos verschijnt op antieke geschilderde aardewerk, met name op een beroemde roodfigurige krater (mengschaal) uit het vroege 4e eeuw v.Chr., nu in het Archeologisch Museum van Ruvo di Puglia, Italië. De vaas toont Talos instortend terwijl Medea haar magie werkt.

De smidse van Hephaestus en zijn goddelijke constructies worden beschreven in de Ilias (met name Boek 18, de passage "het Schild van Achilles"), de Odyssee en de Homerische Hymne aan Hephaestus. Talos wordt het meest volledig beschreven in de Argonautica van Apollonius van Rhodos (3e eeuw v.Chr.).

In de moderne tijd is Talos een referentiepunt geworden voor discussies over antieke robotica. Hij verschijnt in het videospel The Talos Principle (2014), dat zijn mythe gebruikt als filosofisch kader voor vragen over bewustzijn en vrije wil.