Saters: De Wilde Geesten van Wijn en Wildernis

Saters waren een van de meest onderscheidende klassen van wezens in de Griekse mythologie, wilde, uitbundige, semi-goddelijke geesten die bossen, bergen en wijngaarden hanteerden, en het luidruchtige gevolg vormden van de wijngod Dionysus. Deels mens, deels dier, belichaamden zij de ontemde, plezier-zoekende krachten van de natuur die net buiten de grenzen van het beschaafde Griekse leven lagen. Zij waren figuren van overdaad: minnaars van wijn, muziek, dans en ongeremd fysiek plezier.

In de Griekse kunst en het drama namen saters een unieke culturele ruimte in, tegelijkertijd komisch, angstaanjagend, aards en goddelijk. Zij waren centraal voor de Dionysische religie en voor de theatrale traditie die de Griekse komedie en tragedie het leven schonk. Hun beeld, gebaard, geitenpootig, eeuwig grijnzend, werd een van de meest herkenbare figuren van de oudheid, overlevend door de Romeinse mythologie als de faun en uiteindelijk evoluerend naar de christelijke afbeelding van de duivel, met zijn hoorns, hoeven en geitachtige trekken.

De oorsprong van de saters wordt in geen enkele gezaghebbende antieke bron systematisch behandeld. Hesiodus noemt hen kort naast de nimfen als rustieke geesten zonder duidelijke afkomst. Latere bronnen associëren hun oorsprong met Silenus, de oudste en wijste van hun soort, een ronde, eeuwig dronken figuur die diende als de pleegvader en leraar van Dionysus, en sommige genealogieën maken Silenus de voorouder van alle saters.

De fysieke beschrijving van saters evolueerde aanzienlijk over eeuwen van Griekse kunst. In de vroegste archaïsche afbeeldingen (c. 600 v.Chr.) werden zij weergegeven als wilde menselijke figuren met paardsachtige kenmerken, puntige oren, een paardenstaart en vaak een erecte fallus. De geitenpootige sater vertrouwd uit latere kunst, met gespleten hoeven, geitenpoten en kleine hoorns, werd dominant in de hellenistische periode en was sterk beïnvloed door de god Pan, wiens geitachtige trekken in de loop der tijd met de saterttraditie vermengd raakten.

De relatie tussen saters en Dionysus was het bepalende kenmerk van hun mythologie. De saters vormden de kern van de thiasos, het goddelijke gevolg dat Dionysus op zijn omzwervingen door de wereld vergezelde. Naast de vrouwelijke Maenaden dansten de saters, speelden muziek, dronken en namen deel aan de wilde rituelen waardoor Dionysus zijn macht manifesteerde.

Het karakteristieke instrument van de sater was de aulos, een dubbelrietfluit van hanteerend, dringend geluid, heel anders dan de kalme, mathematische lier geassocieerd met Apollo. De wedstrijd tussen de lier van Apollo en de aulos van de sater Marsyas werd een canonieke mythe die de spanning codificeerde tussen Apollinische orde en Dionysische wildheid.

Marsyas en Apollo: De beroemdste satermythe is de tragische wedstrijd tussen de sater Marsyas en de god Apollo. Marsyas ontdekte de dubbele fluit weggeworpen door Athena (die hem had weggegooid nadat ze had gemerkt dat hij haar wangen lelijk opblies) en werd zo'n meesterlijk speler dat hij roekloos Apollo uitdaagde voor een muzikale wedstrijd. De voorwaarden waren dat de winnaar kon doen wat hij wilde met de verliezer. De Muzen verklaarden Apollo de overwinnaar, en Apollo strookte Marsyas levend en hing zijn huid op in een pijnboom. Zijn bloed, of de tranen van de nimfen die hem betreurden, vormde de rivier Marsyas in Phrygië.

Silenus en Koning Midas: Silenus, de oudste van de saters en begeleider van Dionysus, zwierf weg van het gevolg terwijl hij dronken was en werd slapend gevonden in de rozentuin van Koning Midas van Phrygië. Midas had hem tien dagen gastvrij behandeld en hem toen teruggebracht naar Dionysus. De dankbare god bood Midas elke wens aan, wat leidde tot het beroemde en rampzalige verzoek voor de gulden aanraking.

Saters en de Nimfen: In talloze vaasschilderingen en literaire verwijzingen jagen saters meedogenloos nimfen door de wildernis in scènes die variëren van speels tot gewelddadig. Deze achtervolging was een groot thema in Dionysische kunst en weerspiegelt de rol van de sater als belichaming van ongeremd verlangen.

Saters speelden een unieke en geïnstitutionaliseerde rol in de theatercultuur van Athene. Het saterspel was een afzonderlijk dramatisch genre, een kort, onkies, komisch stuk uitgevoerd na elke trilogie van tragedies bij de grote Atheense festivals van Dionysus. Het saterspel bevatte een koor van acteurs gekleed als saters en dramatiseerde typisch een mythologische episode in een komische, burlesque toon.

Slechts één volledig saterspel is bewaard gebleven: Euripides' Cyclops, die de ontmoeting van Odysseus met Polyphemus dramatiseert op een komische wijze, met saters als de onwillige slaven van de Cyclops.

Het saterspel bood essentiële psychologische verlichting na de emotionele intensiteit van de tragedie, een gelicentieerde afdaling in het lichaam, de eetlust en de absurditeit. Geleerden geloven dat dit genre zelfs ouder was dan de tragedie zelf, en dat de tragedie evolueerde uit eerdere saterkoor-optredens in de Dionysische festivals.

Saters vertegenwoordigden wat de Grieken het agrion noemden, het wilde, in tegenstelling tot het hemeron, het gecultiveerde of getemd. Zij waren alles waartegen de beschaving zichzelf definieerde: ongecontroleerde eetlust, minachting voor sociale conventie, onvermogen om bevrediging uit te stellen en overgave aan het lichaam boven de geest.

Tegelijkertijd was er een diepe ambivalentie in de Griekse houding tegenover saters. Hun energie was ook levenbevestigend, hun muziek werkelijk goddelijk en hun verbinding met Dionysus gaf hen een heilige kwaliteit. De Griekse festivalcyclus was afhankelijk van de periodieke, ritueel gecontroleerde ontlading van Dionysische energie.

De Romeinse faun, geïdentificeerd met de sater, droeg deze associaties de Latijnse wereld in. In de christelijke era werden hun geitachtige trekken, hoorns, gespleten hoeven en wellustigt karakter, geabsorbeerd in de iconografie van de duivel en demonen.