De Griekse Scheppingsmythe: Van Chaos tot de Geboorte van de Goden

De Griekse scheppingsmythe is een van de oudste en meest invloedrijke kosmogonieen in de westerse traditie, een uitgestrekt, gelaagd verslag van hoe het universum tot stand kwam, hoe de goden werden geboren en hoe de mensheid arriveerde in een wereld die al was gevormd door goddelijke conflicten en kosmische orde. Anders dan scheppingsverhalen waarbij één almachtige god de wereld uit het niets vervaardigt, is het Griekse verhaal een verhaal van ontluiking en opvolging: bestaan dat voortkomt uit een oervoid, gevolgd door generatie op generatie van goddelijke wezens, elk meer gedefinieerd en machtiger dan de vorige.

Onze meest volledige bron is Hesiodus' Theogonie (c. 700 v.Chr.), een systematisch gedicht dat de genealogie van de goden traceert van het allereerste begin van het bestaan tot de geboorte van de Olympiërs en de vestiging van het bewind van Zeus. Het wordt aangevuld door Hesiodus' Werken en Dagen, Ovidius' Metamorfosen, diverse Orphische tradities en de mythograaf Apollodorus.

De Griekse scheppingsmythe is niet primair een verhaal van weldadig ontwerp. Het is een mythe van geweld, opvolging en hard bevochten orde: de kosmos die wij bewonen is het resultaat van een oorlog tussen generaties van goden, een daad van kosmische castratie en de uiteindelijke overwinning van Zeus en de Olympiërs op de oerkrachten en Titaanse machten die vóór hen kwamen. In deze wereld arriveert de mensheid laat en kwetsbaar, een schepping die de goden beschouwen met een gecompliceerde mengeling van onverschilligheid, minachting en incidentele genade.

Het verhaal van Hesiodus opent met een van de meest kale en aangrijpende beelden in de gehele antieke literatuur: "Als eerste van alles ontstond Chaos." Het Griekse woord Chaos betekent niet wanorde in de moderne zin: het betekent een gapende leegte, een vormeloze kloof, een afgrond van niets die aan al het bestaan voorafgaat.

Uit Chaos ontstonden de eerste oergoden spontaan, zonder ouders of schepping:

• Gaia, de diepborstige Aarde, de grote moeder, de grondslag van alle levende wezens
• Tartarus, de diepste afgrond onder de aarde
• Eros, oerliefde, de kracht van aantrekking en verlangen die alle voortbrenging drijft
• Erebus, de diepe duisternis
• Nyx, de Nacht, een van de oudste en machtigste van alle goddelijke krachten

Uit Erebus en Nyx kwamen Aether (de heldere bovenlucht) en Hemera (de Dag). Nyx alleen baarde ook een enorme nakomelingschap: Moros (Lot), Thanatos (de Dood), Hypnos (de Slaap), de Oneiroi (Dromen), Nemesis (Vergelding), Eris (Tweedracht) en vele anderen.

Gaia, de Aarde, baarde eerst Uranus (de sterrenhemel) om zich volledig te bedekken, daarna de Bergen en de zee Pontus. Met Uranus baarde zij daarna de twaalf Titanen, de drie Cyclopen en de drie Hecatoncheiren. Maar Uranus haatte zijn kinderen en duwde elk bij de geboorte terug in het lichaam van Gaia. Gaia kreunde onder het gewicht van haar gevangen kinderen en zon in haar kwelling op een verschrikkelijke wraak.

Gaia smeedde een grote sikkel van grijs vuursteen en verzamelde haar Titaankinderen, hen aansporend tegen hun wrede vader te handelen. Allen zwegen, allen behalve de jongste Titaan, Cronus, die de sikkel nam en zich verschool. Toen Uranus 's nachts bij Gaia neer wilde liggen, strekte Cronus zijn linkerhand uit, greep zijn vader en sneed met de sikkel zijn geslachtsdelen af, die hij achter zich in de zee gooide.

Uit de bloeddruppels die op aarde vielen werden de Erinyen (Furiën), de Giganten en de Meliai geboren. Uit de afgesneden geslachtsdelen zelf, gegooid in de zee en schuimend eromheen, werd Aphrodite geboren: de godin van de liefde, voortgekomen uit een daad van oergeweld.

Met Uranus verslagen en gevangen werden de Titanen bevrijd. Cronus nam zijn zuster Rhea als zijn gemalin, en samen werden zij de ouders van de Olympische goden. Het bewind van de Titanen onder Cronus werd door latere Grieken herinnerd als een oorspronkelijk Gouden Tijdperk van overvloed, gemak en harmonie. Maar Cronus werd geplaagd door een profetie: zoals hij zijn vader Uranus had omvergeworpen, zo zou ook hij worden omvergeworpen door een van zijn eigen kinderen. Om dit te voorkomen verslond Cronus elk kind bij de geboorte: Hestia, Demeter, Hera, Hades en Poseidon werden allen in de buik van hun vader verzwolgen.

Toen Rhea in verwachting was van haar zesde kind, kon zij het verdriet niet langer verdragen. Op raad van haar ouders Gaia en Uranus reisde zij naar Kreta en baarde in het geheim in een diepe grot op de Berg Ida. Zij wikkelde een steen in swaddeldoeken en presenteerde die aan Cronus, die hem zonder argwaan verslond. Het kind Zeus werd verborgen op Kreta en groeide op in geheime kracht.

Toen Zeus volwassen was keerde hij terug. Met behulp van de Titanide Metis (of Gaia) gaf hij Cronus een drankje dat hem deed overgeven: eerst de steen, daarna Poseidon, Hades, Hera, Demeter en Hestia, allen volwassen en klaar om te vechten. Zeus bevrijdde ook de Cyclopen en de Hecatoncheiren uit Tartarus. Als dankbaarheid smeedden de Cyclopen Zeus' grote gaven: de bliksemschicht voor Zeus, de drietand voor Poseidon en de helm van onzichtbaarheid voor Hades.

Na de overwinning op de Titanen (de Titanomachia) verdeelden Zeus en zijn broers het heerserspgebied over de kosmos door loting. Zeus ontving de hemel en het oppergezag over goden en mensen. Poseidon ontving de zee. Hades ontving de onderwereld. De aarde en de Olympus werden door allen gedeeld.

In de meest uitgebreide traditie werd de mensheid uit klei gevormd door de Titaan Prometheus. Zijn broer Epimetheus (wiens naam “Nabetrachter” betekent) was belast met het uitdelen van gaven aan alle schepselen van de aarde: snelheid, kracht, bont, klauwen, gif. Tegen de tijd dat hij bij de mensheid aankwam had Epimetheus zijn voorraad gaven uitgeput, waardoor de mensen naakt, langzaam en weerloos bleven.

Prometheus, bewogen door medelijden met deze kwetsbare schepselen, stal vuur van het smidsvuur van Hephaestus op de Olympus en gaf het aan de mensheid. Vuur werd de bron van alle beschaving: warmte, koken, metaalbewerking en uiteindelijk alle kunsten en technologieën die mensen van dieren scheiden. Maar deze daad van diefstal wekte de woede van Zeus.

Zeus ketende Prometheus aan een rots in de Kaukasus, waar elke dag een arend neerdaalde om zijn lever op te eten, die 's nachts weer aangroeide zodat de arend hem de volgende dag opnieuw kon verslinden: een eeuwig lijden. Prometheus verdroeg deze kwelling tot hij uiteindelijk werd bevrijd door Heracles.

De wraak van Zeus op de mensheid voor het aanvaarden van het vuur van Prometheus nam de vorm aan van Pandora, de eerste vrouw. Vervaardigd uit klei op bevel van Zeus werd zij met gaven van elk der Olympische goden toebedeeld en naar Epimetheus gestuurd, die haar huwde. Pandora bracht een grote kruik (pithos, later onjuist vertaald als “doos”) mee die zij nooit mocht openen. Overweldigd door nieuwsgierigheid tilde zij het deksel op, waarbij alle kwalen die de mensheid teisteren de wereld in ontsnapten: ziekte, ouderdom, hard werk, verdriet, waanzin en elke vorm van lijden. Alleen Hoop (Elpis) bleef onderin de kruik achter toen Pandora het deksel dichtsloeg.

Hesiodus' Werken en Dagen beschrijft de mensheid niet als één schepping maar als een opeenvolging van rassen, elk inferieur aan het vorige: het Gouden Ras (leefde in gemak onder Cronus), het Zilveren Ras (kinderlijk en dwaas, vernietigd door Zeus), het Bronzen Ras (machtig en oorlogszuchtig, zichzelf vernietigd door voortdurend geweld), het Heroïsche Ras (het tijdperk van de grote helden van Thebe en Troje), en het IJzeren Ras (Hesiodus' eigen tijd en de onze, gekenmerkt door hard werk, onrechtvaardigheid en lijden).

Orde ontstaand uit geweld: De Griekse kosmos is niet het product van weldadig ontwerp maar van opeenvolgende daden van geweld: Uranus sluit zijn kinderen op; Cronus castreert zijn vader; Zeus verslaat zijn vader in oorlog. Elk tijdperk van orde is gebouwd op de ruïnes van het vorige. Het universum dat wij bewonen is niet een tuin van goddelijke schepping maar de uitkomst van een kosmische machtsstrijd.

De ambiguïteit van vooruitgang: Het verhaal van Hesiodus over de vijf tijdperken presenteert een diep pessimistisch beeld van de menselijke geschiedenis als neergang, van gouden gemak naar ijzeren hard werken. De gave van vuur door Prometheus, die een zuiver weldaad lijkt, wordt beantwoord door de kruik van Pandora die lijden in de wereld loslaat.

De relatie tussen goden en mensen: De Griekse goden zijn niet de scheppers van de mensheid in de zin van de Abrahamitische God; zij zijn meer als eigenaars of heersers, een kosmos erfend die de mensheid als een van zijn kenmerken omvat. De diefstal van vuur door Prometheus en de daaropvolgende bestraffing van zowel Prometheus als de mensheid door Zeus kristalliseert deze angstige verhouding.

De volharding van Hoop: In een verder somber verslag van menselijke oorsprong is het enige element dat achterblijft nadat Pandora haar kruik heeft geopend, Hoop. Dat Hoop wordt bewaard in de kruik in plaats van in de wereld te worden gelost, is diep ambigu: betekent het dat hoop is bewaard voor de mensheid, of dat hoop zelf een ander kwelling is, gevangen samen met andere kwalen?